M2:44 — خاصه خورشید ِ‌کمالی کان سری‌ست / روز و شب کردار او روشن‌گری‌ست

Rumi membedakan dua jenis matahari. Pertama, matahari fisik di langit (M2:42) yang terbit dan terbenam, meninggalkan sebagian dunia dalam kegelapan. Kedua, "Matahari Pengetahuan" (ma'rifat) atau "Matahari Kesempurnaan" (kamāl) yang dibicarakan dalam bait ini.

Matahari spiritual ini bukanlah benda fisik, melainkan sebuah "rahasia" (sirr), sebuah realitas batiniah. Ia bisa merujuk pada pengetahuan ilahi yang tercerahkan, atau personifikasinya dalam diri seorang Guru Sufi yang sempurna. Tidak seperti matahari biasa, ia tidak pernah terbenam. "Siang dan malam," tugasnya adalah menerangi (rowshan-garī), yakni menyinari akal dan jiwa dengan cahaya kebenaran.

Dalam konteks ini, Rumi menegaskan bahwa pencerahan spiritual adalah sumber cahaya yang konstan dan abadi. Ia tidak tunduk pada siklus alamiah kegelapan dan terang. Oleh karena itu, ia adalah sumber bimbingan yang sejati, yang tidak akan pernah meninggalkan sang pencari dalam kegelapan.

مولانا در بیت پیشین، «آفتاب معرفت» را از آفتاب مادی جدا کرد. آفتاب مادی غروب می‌کند تا جای دیگری را روشن کند، اما آفتاب معرفت که از جان و عقل برمی‌آید، هرگز غروب نمی‌کند.

این بیت آن ایده را کامل‌تر می‌کند. این خورشید، «خورشید کمال» است؛ یعنی منبع نهایی رشد و تعالی معنوی. ویژگی اصلی آن این است که «سِرّی» است، یعنی به این جهان مادی و محسوس تعلق ندارد، بلکه از عالم غیب و معناست. به همین دلیل، محدودیت‌های زمان و مکان را ندارد.

کار این خورشید، برخلاف خورشید آسمان که فقط در روز نورافشانی می‌کند، «روز و شب» روشنگری است. این روشنگری، تاباندن نور آگاهی، عشق و حقیقت بر دل سالک است که هیچ‌گاه متوقف نمی‌شود. این خورشید کمال، نماد حقیقت الهی یا وجود انسان کامل (مرشد) است که پیوسته راه را برای پویندگان روشن می‌سازد.