Oku› Defter 5› Yine Cebriye'ye cevap ve iradenin ispatı ve emir ve nehyin doğruluğu hakkında bir hikaye. Ve Cebriye'nin özrünün hiçbir millette ve hiçbir dinde kabul edilmediğini ve yaptığı işin cezasından kurtuluşa sebep olmadığını açıklar. Tıpkı "Beni azdırdığın için" (Hicr, 39) diyen Cebri İblis'in kurtulamaması gibi. Ve azı çoğu anlatır.› Beyit 3095
M5:3095 — امر عاجز را قبیحست و ذمیم / خشم بتر خاصه از رب رحیم
M5:3095
Anlam · به زبانِ تو — Kendi dilin · AI
فرمان دادن به موجودی که از خود اختیاری ندارد، کاری زشت و نکوهیده است؛ و خشم گرفتن بر او برای نافرمانی، از آن هم زشتتر است، به ویژه اگر این خشم از جانب پروردگار بخشاینده باشد.
این بیت در قلب بحث مولانا دربارهٔ اختیار و جبر قرار دارد. او با یک استدلال عقلی و اخلاقی، دیدگاه جبرگرایان را به چالش میکشد. جبرگرایان معتقدند که انسان در اعمال خود مجبور است و ارادهٔ الهی همه چیز را از پیش تعیین کرده است. مولانا در اینجا میگوید اگر این حرف درست باشد، پس اساساً امر و نهی خداوند به انسان کاری زشت (قبیح) و قابل سرزنش (ذمیم) خواهد بود. چرا؟ چون فرمان دادن به کسی که قدرت انجام یا ترک آن کار را ندارد، مانند این است که به یک فرد فلج بگوییم «برخیز و راه برو». این کار بیمعنا و ظالمانه است.
در مصرع دوم، مولانا استدلال را یک پله بالاتر میبرد: اگر فرمان دادن به یک موجود بیاختیار زشت است، خشمگین شدن و مجازات کردن او به خاطر عدم اطاعت، بسیار زشتتر و بدتر (بتر) است. این نکته بهویژه زمانی اهمیت مییابد که این خشم از سوی «رب رحیم» یعنی پروردگار مهربان و بخشنده صادر شود. صفت «رحیم» با خشم گرفتن بر موجودی مجبور و بیاختیار در تضاد کامل است. بنابراین، وجود امر و نهی و ثواب و عقاب در نظام الهی، خود قویترین دلیل بر وجود اختیار انسان است؛ در غیر این صورت، شریعت و دین امری پوچ و خداوند، نعوذبالله، ظالم جلوه میکرد.
- ذمیم
- نکوهیده، سرزنششده، ناپسند
- قبیح
- زشت، ناپسند، کاری که عقل آن را بد میداند
- بتر
- بدتر (شکل قدیمیتر واژه)
- عاجز
- ناتوان، کسی که قدرت و اختیار انجام کاری را ندارد
- خاصه
- بهویژه، خصوصاً
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.