Oku› Defter 5› Ayna üzerine bir şeyler yazsan veya nakşetsen, temizlesen de bir iz kalacağı ve bir kusur olacağı gibi, mutmain nefsin saflığı ve sadeliğinin düşüncelerle bulanacağını açıklayan bölüm› Beyit 567
M5:567 — جز به مصنوعی ندیدی صانعی / بر قیاس اقترانی قانعی
M5:567
Anlam · به زبانِ تو — Kendi dilin · AI
این بیت انتقادی است از کسانی که به جای تجربۀ مستقیم خداوند، به براهین عقلی و فلسفی برای اثبات وجود او بسنده می‌کنند و شناخت غیرمستقیم را کافی می‌دانند.
مولانا در این بخش از مثنوی، دو راه برای شناخت خداوند را در برابر هم قرار می‌دهد: راه اهل معرفت و شهود (صوفیان) و راه اهل استدلال و فلسفه.
این بیت، زبان حال فیلسوف یا متکلمی است که برای اثبات وجود «صانع» (آفریدگار)، به «مصنوع» (آفریده‌ها و جهان) نگاه می‌کند. این روش، که در فلسفه به آن «برهان نظم» یا «برهان علت و معلول» می‌گویند، از نظر مولانا راهی غیرمستقیم و ناکافی است. او این روش را «قیاس اقترانی» می‌نامد که اصطلاحی در منطق ارسطویی است و به نوعی استدلال عقلی اشاره دارد که از مقدمات به نتیجه می‌رسد (مثلاً: جهان منظم است؛ هر نظمی ناظمی دارد؛ پس جهان ناظمی دارد). مولانا می‌گوید این نوع شناخت، مانند دیدن آتش از روی دود آن است (چنانکه در بیت‌های بعدی می‌آید). در حالی که عارف، خود آتش را بی‌واسطۀ دود تجربه می‌کند.
نقد مولانا این است که تکیه بر این براهین، انسان را در حجاب «وسایط» و «دلایل» نگه می‌دارد و از رسیدن به «مدلول» (یعنی خود خداوند) باز می‌دارد. این شناخت، شناختی ذهنی و مفهومی است، نه یک تجربۀ وجودی و بی‌واسطه. از این رو، کسی که به این استدلال‌ها «قانع» است، از درک مستقیم و صفای حقیقی نفس باز مانده است.
- مصنوع
- چیز ساخته‌شده، آفریده، پدیده
- صانع
- سازنده، آفریننده، خداوند
- قیاس اقترانی
- نوعی استدلال در منطق قدیم که در آن نتیجه از دل مقدمات استخراج می‌شود، بدون آنکه صریحاً ذکر شده باشد. در اینجا کنایه از شناخت غیرمستقیم و عقلی است.
- قانع
- خشنود، راضی، بسنده کننده
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.