M2:959 — گفت شاها بی قنوط عقل نیست / گر تو فرمایی عرض را نقل نیست

این بیت بخشی از گفتگوی فلسفی میان یک غلام و پادشاه دربارهٔ ماهیت «عَرَض» (پدیده‌های ناپایدار و گذرا) و «جوهر» (ذات پایدار) است. غلام تا اینجا استدلال کرده که اعمال انسان، گرچه در ظاهر مانند «عرض» گذرا هستند، اما نتایج پایدار و «جوهری» در جهان دیگر به بار می‌آورند. پادشاه در بیت قبلی (۹۵۸) سخنان او را به تمسخر گرفته و آن را به قربانی کردن «سایهٔ بز» به جای خود بز تشبیه کرده است؛ یعنی کلام غلام را بی‌ارزش و بی‌اساس خوانده است.

در این بیت، غلام با احترام اما قاطعانه پاسخ می‌دهد. او می‌گوید: «ای پادشاه، اگر فرمان شما این باشد که عرض‌ها (اعمال ما) به جهان باقی منتقل نمی‌شوند و در آنجا به صورت پاداش یا کیفر ظاهر نمی‌گردند، در این صورت عقل انسانی به ناامیدی مطلق می‌رسد.» به عبارت دیگر، اگر اعمال ما هیچ نتیجهٔ ماندگاری نداشته باشند، کل نظام معنایی دین و اخلاق و امید به معاد فرو می‌ریزد و انسان دچار یأس فلسفی می‌شود. این استدلال، هستهٔ اصلی بحث معاد و مسئولیت‌پذیری انسان در برابر اعمالش را هدف قرار می‌دهد.