M5:1344 — خر همی‌گاید کنیزک را چنان / که به عقل و رسم مردان با زنان

دا بیت د هغه کنیزک د کیسې یوه برخه ده چې له خره سره یې اړیکه درلوده. خاتون په پټه د خپلې کنیزک او خره اړیکه ویني او حیرانه پاتې کیږي. د بیت اصلي ټکی دا دی چې خره ته په داسې ډول روزنه ورکړل شوې وه چې د انسان په څېر هوښیارانه او ماهرانه عمل وکړي. کنیزک د خره په قضیب کې کدو اچاوه ترڅو د زیات زیان مخه ونیسي، خو کله چې خاتون کنیزک لرې کړه او خره بې کدوه له خاتون سره اړیکه ونیوله، خاتون هلاک شوه. دلته رُومي د ظاهري ناقص فهم او د پټو حقایقو د نه لیدلو په اړه خبرې کوي. خاتون یوازې ظاهري عمل ولید، خو د کدو په څېر پټ تدبیر یې ونه لید، چې دا د ناقص فهم او لعنت لامل وګرځېد.

This beyt appears in a rather scandalous and darkly humorous story from Book 5 of the Masnavi. A mistress discovers her maid having sex with a donkey. The mistress is shocked, not just by the act itself, but by the manner in which it is performed. The maid has evidently trained the donkey to behave with a certain 'wisdom' and 'custom'—meaning, with a degree of control, gentleness, and perhaps even a semblance of foreplay or consideration that one would expect from a human lover, not a brute animal. This detail is crucial because it highlights the maid's ingenuity (or depravity, depending on one's perspective) and sets up the mistress's subsequent jealousy and desire to experience the same, leading to tragic consequences. The phrase 'wisdom and custom of men with women' is ironic, suggesting a perversion of natural order, yet it also points to the maid's unusual skill in domesticating an animal's raw instinct to serve a very specific, unnatural purpose.

این بیت لحظه‌ی کشف و حیرت خاتون را به تصویر می‌کشد. او که از لاغر شدن خرش نگران بود، پنهانی به تماشا می‌ایستد و صحنه‌ای باورنکردنی می‌بیند: حیوان نه از روی غریزه‌ی حیوانی، بلکه گویی با «عقل» و «رسم» انسانی، با کنیزک رابطه برقرار کرده است. این رفتار «آدمیانه»ی خر، که نتیجه‌ی تربیت کنیزک است، هم شگفتی خاتون را برمی‌انگیزد و هم حسادت او را.

نکته‌ی کلیدی داستان در همین نگاه ناقص نهفته است. خاتون ظاهر ماجرا را می‌بیند: یک حیوانِ تربیت‌شده که می‌تواند مانند یک انسان عشق‌بازی کند. اما از دیدن «دقیقه» یا جزئیات حیاتی، یعنی کدویی که کنیزک برای کنترل آلت خر به کار می‌برد، غافل می‌ماند. این نگاه سطحی و ناقص، که تنها ظاهر فریبنده‌ی ماجرا را درک می‌کند و از باطن خطرناک آن بی‌خبر است، زمینه‌ساز فاجعه‌ی بعدی می‌شود. مولانا از این داستان استفاده می‌کند تا نشان دهد که چگونه درک ناقص از حقیقت (دیدن ذکر و ندیدن کدو) می‌تواند به هلاکت منجر شود، چه در امور دنیوی و چه در مسائل معنوی.