پڑھیے› دفتر ۵› اس کنیز کا قصہ جو خاتون کے گدھے سے شہوت رانی کرتی تھی اور اس نے اسے بکری اور ریچھ کی طرح انسانی شہوت رانی سکھائی تھی۔ اور گدھے کے قضیب میں ایک کدو ڈال دیتی تھی تاکہ وہ حد سے تجاوز نہ کرے۔ خاتون کو اس کا علم ہو گیا لیکن اس نے کدو کی باریکی کو نہ دیکھا۔ اس نے کنیز کو بہانے سے دور بھیج دیا اور خود گدھے کے ساتھ کدو کے بغیر جمع ہو گئی اور رسوائی کے ساتھ ہلاک ہو گئی۔ کنیز شام کو واپس آئی اور نوحہ کیا کہ اے میری جان اور اے میری آنکھوں کی روشنی، تو نے کیر تو دیکھا کدو نہ دیکھا، ذکر تو دیکھا وہ دوسرا نہ دیکھا۔ کل ناقص ملعون، یعنی ہر ناقص نظر اور سمجھ ملعون ہے، ورنہ ظاہری ناقص جسم والے مرحوم ہیں، ملعون نہیں۔ پڑھو لیس علی الاعمی حرج، یعنی حرج کی نفی کی اور لعنت کی نفی اور عتاب و غضب کی۔› بیت ۱۳۶۵
M5:1365 — ای بسا سرمست نار و نارجو / خویشتن را نور مطلق داند او
M5:1365
معنی و شرح · به زبانِ تو — آپ کی زبان · AI
این بیت میگوید بسیاری از افراد، غرق در امیال ویرانگر و جهنمی (نار) هستند اما در اثر این مستی و غفلت، گمان میکنند که در حال حرکت به سوی حقیقت و روشنایی مطلق (نور) هستند.
این بیت یک نتیجهگیری کلی از داستان کنیزک و خاتون است. خاتون، که از شهوت «سرمست» شده بود، عمل حیوانی و مهلک خود را لذتی بزرگ و روشن میدید. مولانا این حالت را به یک اصل کلی تعمیم میدهد: شهوت و امیال نفسانی، همچون آتشی (نار) هستند که انسان را به سوی خود میکشند. اما فردی که اسیر این امیال است، به دلیل کوری باطنی، این آتش ویرانگر را با نور حقیقت (نور مطلق) اشتباه میگیرد.
این «سرمستی» حالتی از خودفراموشی و غفلت است که در آن، فرد قدرت تشخیص درست از غلط را از دست میدهد. او نه تنها به دنبال آتش میرود («نارجو»)، بلکه با غرور و جهل، این مسیر هلاکتبار را عینِ کمال و روشنایی میداند. این بیت به زیبایی، وارونگی ادراک در فردی که تحت سلطهی نفس اماره است را به تصویر میکشد؛ جایی که زشتترین چیزها (آتش جهنم) در نظرش زیباترین جلوه میکند (نور مطلق). این همان خطای دیدی است که خاتون مرتکب شد: او لذت آنی را دید اما کدو، یعنی عامل نجات و جنبهی پنهان و خطرناک ماجرا را ندید.
- ای بسا
- چه بسیار، فراوان
- نار
- آتش، در اینجا کنایه از دوزخ و امیال جهنمی
- نارجو
- جویندهی آتش، کسی که به دنبال امیال ویرانگر است
- نور مطلق
- روشنایی محض، کنایه از حقیقت الهی و راه راست
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.