M2:1755 — ما بَری از پاک و ناپاکی همه / از گِرانجانی و چالاکی همه

یہ شعر اس حکایت کا حصہ ہے جہاں حضرت موسیٰ ایک چرواہے کو اس کی سادہ لوح اور بظاہر گستاخانہ دعا پر ڈانٹتے ہیں۔ اس کے جواب میں خدا حضرت موسیٰ پر عتاب فرماتا ہے اور سمجھاتا ہے کہ عبادت کا حقیقی معیار ظاہری الفاظ یا رسوم نہیں، بلکہ باطن کا سوز اور خلوص ہے۔

اس شعر میں خدا اپنی شانِ بے نیازی بیان کر رہا ہے۔ وہ فرماتا ہے کہ اسے انسانوں کی ظاہری پاکیزگی یا ناپاکی سے کوئی فرق نہیں پڑتا۔ اسی طرح، کسی کی روحانی سستی (گرانجانی) یا چستی (چالاکی) بھی اس کی ذاتِ مطلق پر اثرانداز نہیں ہوتی۔ یہ تمام صفات اور اعمال مخلوق کے دائرے میں ہیں؛ خالق ان سب سے بلند و برتر ہے۔

مولانا کا نکتہ یہ ہے کہ خدا عبادت کا حکم کسی اپنے فائدے کے لیے نہیں دیتا، بلکہ یہ بندوں پر اس کا کرم اور جود و سخا ہے۔ اصل چیز بندے کا حال، اس کی نیت اور اس کے دل کی تڑپ ہے۔ چرواہے کے الفاظ بھلے ہی شریعت کے آداب کے خلاف تھے، لیکن اس کا دل محبت اور خلوص سے لبریز تھا۔ خدا اسی جوہر کو دیکھتا ہے، ظاہری الفاظ کے خول کو نہیں۔

این بیت در ادامهٔ عتاب خداوند به موسی است. موسی چوپانی را به خاطر دعاهای ساده و انسان‌وارش سرزنش کرده بود، اما خداوند به او یادآوری می‌کند که ذات الهی در چارچوب‌های بشری نمی‌گنجد.

نیم‌بیت اول: «ما بَری از پاک و ناپاکی همه» به این معناست که خداوند نیازی به عبادت «پاک» و بی‌نقص ما ندارد و از عبادت «ناپاک» و ظاهراً کفرآمیز چوپان نیز آسیبی نمی‌بیند. این دسته‌بندی‌ها مربوط به عالم انسان‌هاست، نه جایگاه خداوند که از هر نیازی مبراست.

نیم‌بیت دوم: «از گِرانجانی و چالاکی همه» این ایده را بسط می‌دهد. «گرانجانی» (سنگین‌جانی و کندی) به عبادت ساده و بی‌تکلف چوپان اشاره دارد و «چالاکی» (چابکی و زرنگی) به عبادت آگاهانه و دقیق پیامبرانی چون موسی. خداوند می‌فرماید که از هر دو بی‌نیاز است. برای او، نه زرنگی عابد عارف امتیازی می‌آفریند و نه سادگی عاشق عامی نقصی به حساب می‌آید. آنچه مهم است، «حال» و سوز درونی بنده است، نه قالب و شکل بیرونی عبادت او.