M2:108 — چشم من چون سرمه دید از ذوالجلال / خانهٔ هستی‌ست نه خانهٔ خیال

Dalam pembukaan buku kedua Masnavi, Rumi mengisahkan pergulatan batinnya. Ia merasa telah mencapai penemuan-penemuan spiritual yang agung, tetapi kemudian ragu: jangan-jangan semua ini hanyalah khayalan semata.

Bait ini adalah jawaban yang datang dari dalam dirinya, sebuah suara keyakinan. Suara itu menegaskan bahwa penglihatannya tidak lagi tertipu oleh imajinasi. Matanya telah "melihat celak" (surma) dari Tuhan Yang Maha Agung (Dzu'l-Jalal), sebuah kiasan untuk pencerahan ilahi yang memungkinkannya membedakan antara yang nyata dan yang maya. Berkat celak spiritual ini, matanya telah menjadi "rumah Wujud"—sebuah wadah bagi Realitas Hakiki—dan bukan lagi "rumah khayal" yang dipenuhi ilusi dan fantasi.

Dengan kata lain, Rumi sampai pada kepastian bahwa pengalaman spiritualnya adalah nyata. Ia telah mencapai Wujud, bukan tersesat dalam lamunan. Keyakinan inilah yang memberinya ketenangan dan menjadi landasan bagi ajaran yang akan ia sampaikan.

مولانا در اینجا به تجربهٔ عرفانی خود و تردیدی که برایش پیش آمده بود اشاره می‌کند. او می‌گوید یافته‌های معنوی‌ای داشتم اما با خود فکر می‌کردم که نکند اینها همه ساختهٔ خیال و ذهن من باشد.

در ادامه، ندایی از درون به او اطمینان می‌دهد که آنچه دیده خیال نیست، بلکه عین حقیقت است. این بیت، نقطهٔ اوج این اطمینان است. «سرمه دیدن از ذوالجلال» استعاره‌ای است از بصیرت یافتن و روشن شدن چشم دل با نور الهی. وقتی چشم به این نور روشن شد، دیگر فریب اوهام و خیالات را نمی‌خورد و تفاوت میان «هستی» (واقعیت) و «خیال» (پندار) را به وضوح درمی‌یابد. بنابراین، چشم عارف، آینهٔ واقعیت و تجلی‌گاه وجود حقیقی است، نه خانه‌ای که در آن اشباح و تصورات باطل جولان می‌دهند.