M3:116 — ما نمی‌بینیم باشد این خیال / چه خیالست این که این هست ارتحال

Dalam kisah ini, Rumi menggambarkan saat-saat terakhir kehidupan seseorang. Orang yang sekarat dapat melihat kehadiran Malaikat Maut ('Azra'il) dan senjatanya, sebuah persepsi yang tertutup bagi orang-orang sehat di sekelilingnya. Ketika ia berteriak ketakutan melihat pedang di atas kepalanya, teman-teman dan keluarganya mencoba menenangkannya dengan mengatakan, “Kami tidak melihat apa-apa, itu pasti hanya khayal (khayalan) akibat penyakitmu.”

Paruh kedua bait ini adalah sanggahan langsung dari Rumi. Ia bertanya secara retoris: khayalan macam apa ini, jika ia adalah pertanda irtiḥāl—keberangkatan terakhir dari dunia ini? Rumi menegaskan bahwa apa yang tampak sebagai fantasi bagi indra jasmani yang terbatas justru merupakan persepsi akan realitas spiritual yang lebih tinggi. Kematian bukanlah ilusi, dan penglihatan orang yang sekarat adalah jendela menuju kenyataan yang tak terlihat oleh orang lain.

این بیت، لحظهٔ رویارویی با مرگ را از دو دیدگاه متفاوت به تصویر می‌کشد. از یک سو، اطرافیان سالم و زندگان قرار دارند که حواسشان تنها به دنیای مادی محدود است. وقتی فرد در حال جان دادن (محتضر) از دیدن «شمشیر» یا «گرز» فرشتهٔ مرگ (عزرائیل) سخن می‌گوید، آن‌ها چون خودشان چیزی نمی‌بینند، آن را به حساب توهمات و خیالات ناشی از بیماری می‌گذارند.

از سوی دیگر، خودِ فرد محتضر قرار دارد که حجاب‌ها از پیش چشمش کنار رفته و به حقیقتی ورای این عالم آگاه شده است. او با پرسشی تلخ و آگاهانه پاسخ می‌دهد: این چگونه «خیالی» است که پیامد آن، مرگ قطعی و کوچ ابدی (ارتحال) است؟ اگر این فقط یک توهم بود، چرا تمام عالم هستی در نظر من دگرگون شده و نشانه‌های پایان حیات آشکار گشته است؟

مولانا در اینجا به تفاوت بنیادین میان «علم الیقین» (دانستن از طریق شنیدن و استدلال، مانند اطرافیان) و «عین الیقین» (دیدن مستقیم حقیقت، مانند فرد در حال مرگ) اشاره می‌کند. آنچه برای یکی خیال است، برای دیگری واقعیتی انکارناپذیر است که تمام وجودش را در بر گرفته است.