M3:3201 — کی توان با شیعه گفتن از عمر / کی توان بربط زدن در پیش کر

مولانا در این بیت، با دو مثال بسیار روشن و ملموس، بیهودگی بحث و تعلیم با مخاطب ناباب و ناآماده را نشان می‌دهد. او این سخن را در ادامه‌ی بحثی عمیق‌تر در باب تفاوت میان «ظاهربینان» و «باطن‌بینان» می‌آورد. گروهی تنها پوست و گِل (طین) را می‌بینند و گروهی دیگر، نور و حقیقت درونی را. مولانا می‌گوید شرح این معنا برای کسانی که گوش دلشان بسته است، مانند «خر بر یخ ماندن» است؛ یعنی کاری است که به جایی نمی‌رسد و حتی خطرناک است.

مثال اول، «با شیعه گفتن از عمر»، به یک واقعیت تاریخی و اجتماعی حساس اشاره دارد. در فضای فکری آن زمان، ستایش از خلیفه‌ی دوم، عمر بن خطاب، در نزد یک فرد شیعه که او را غاصب خلافت می‌داند، نه تنها بی‌اثر بلکه تحریک‌آمیز و نابجاست. این سخن نه از سر تأیید یک دیدگاه یا رد دیدگاه دیگر، بلکه صرفاً برای نشان دادن عدم تناسب کامل میان گوینده و شنونده است. پیام این است که هر سخنی، مخاطب مناسب خود را می‌طلبد.

مثال دوم، «بربط زدن در پیش کر»، این مفهوم را به حوزه‌ای حسی و غیرقابل‌انکار می‌برد. نواختن زیباترین موسیقی‌ها برای کسی که شنوایی ندارد، عبث‌ترین کار ممکن است. آن فرد نه تنها از موسیقی لذت نمی‌برد، بلکه اصولاً متوجه وقوع آن نیز نمی‌شود. به همین ترتیب، سخنان معنوی و حقایق باطنی برای کسی که «گوش» یا گیرنده‌ی درونی‌اش بسته است، جز اصواتی بی‌معنا نیست. نکته‌ی کلیدی مولانا این است که پیش از گفتن، باید از وجود «گوش شنوا» مطمئن شد.