Oxu Dəftər 6 Hud peyğəmbərin (əleyhissalam) külək endiyi zaman ümmətinin möminlərini xilas etməkdəki möcüzəsi Beyt 2252

M6:2252 — باز گرد از بحر و رو در خشک نه / هم ز لعبت گو که کودک‌راست به

باز گرد از بحر و رو در خشک نههم ز لعبت گو که کودک‌راست به
✦ Bu beyti Azərbaycanca dilində render edin

M6:2252

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — onun Məsnəvi mühazirələrinin səs yazılarından

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: از دریای معارف بازگرد و به خشکی رو کن؛ همچنین از عروسک سخن بگو، که برای کودک بهتر است. معنا: مولانا از ژرفای حقایق عرفانی فاصله می‌گیرد و به سوی قصه‌های ساده و ملموس بازمی‌گردد، چرا که این روش برای راهنمایی مخاطبانی که هنوز در ابتدای مسیر روحانی‌اند، سازگارتر و سودمندتر است.

شرح

این بیت، پرده از حکمتِ تعلیم و تربیتِ مولانا برمی‌دارد. مولانا، گویی با خود در حال گفت‌وگوست، یا مخاطب را مستقیماً خطاب می‌کند و به او هشدار می‌دهد که گاه باید از اقیانوس بی‌کران معارف الهی و حقایق وحدت‌بخش، که همچون «آتش جان» همهٔ کثرت‌ها و خیال‌ها را می‌سوزاند، روی برگرداند و به «خشکیِ» حکایت‌ها و تمثیل‌های ساده‌تر بازآید. او لحظاتی پیش از «آتش جان» سخن گفته بود که نه خیال و نه حقیقت را امان می‌دهد و «كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ» را یادآور شده بود. این حقایق، هرچند غایتِ معرفت‌اند، اما هضم‌شان برای همگان آسان نیست.

مولانا نیک می‌داند که فرو رفتن بیش از اندازه در این معانیِ عمیق و فنابخش، ممکن است مایه‌ی یأس و دلسردیِ شنوندگان شود. مبادا که مخاطبان، خود را «در چنگال بی‌رحم تقدیر» اسیر بینگارند و انگیزه‌های روحانی‌شان فروخوابد. او که خود دگرگونی‌های روحی و «قبض و بسط»‌ها را تجربه کرده، آگاه است که همهٔ دل‌ها توانِ رویارویی با «آتش وحدت» را ندارند. از همین روست که توصیه می‌کند: «هم ز لعبت گو که کودک‌راست به.»

«لعبت» یا عروسک در اینجا نمادی است از داستان‌های ساده، تمثیل‌های ملموس و حکایاتِ روزمره که در قالب مثنوی فراوان‌اند. «کودک» نیز اشاره به سالکانِ نوجو و مخاطبانِ عام دارد که هنوز آمادگیِ غواصی در «بحر معارف» را نیافته‌اند. برای چنین افرادی، سخن گفتن از عروسک، یعنی همان داستان‌ها و پندهای ساده‌ای که ظاهراً باطنی کودکانه دارند اما در دل خود حقایق بزرگی را پنهان کرده‌اند، بهتر و آموزنده‌تر است. این کار، نشان‌دهندهٔ شفقت و دوراندیشی مولاناست که می‌داند باید با هرکس به اندازه‌ی ظرفیت او سخن گفت. او نه از تبیین حقایق ابا دارد و نه مخاطب را به حال خود رها می‌کند؛ بلکه از یک سو به ژرف‌ترین معانی اشاره می‌رود و از سوی دیگر، هرجا که بیمِ غرق شدنِ مخاطب می‌رود، دستِ او را می‌گیرد و به ساحلِ حکایت‌های قابل فهم می‌آورد. این بیت، در حقیقت، تمثیلی است از روشِ تعلیمیِ خود مولانا در سرتاسر مثنوی که میان اوجِ عرفانی و فرودِ داستانی، تعادلی هوشمندانه برقرار می‌کند.

نکات کلیدی

  • مولانا تعمداً از اوج معرفت وحدت و فنا عقب‌نشینی می‌کند تا مخاطبان را سردرگم یا دلسرد نکند.
  • «بحر» (دریا) نماد حقایق بی‌کران و فنابخش عرفانی است که «آتش جان» را در دل شعله‌ور می‌کند.
  • «خشکی» و «لعبت» (عروسک) نماد داستان‌ها و تمثیل‌های ساده‌تر مثنوی هستند که برای سطح ابتدایی درک مناسب‌اند.
  • «کودک» اشاره به مخاطبان تازه‌کار یا عامی دارد که باید گام به گام در مسیر سلوک پیش روند.
  • این بیت نشان‌دهندهٔ حکمت تربیتی مولانا و شفقت او نسبت به ظرفیت فهم شنوندگانش است.
  • مثنوی، تلفیقی هنرمندانه از عمیق‌ترین عرفان و ساده‌ترین حکایات برای راهنمایی همگان است.

Sources: d6-s52 · 00:14:33 d6-s52 · 00:16:12 d6-s52 · 00:20:00 d6-s52 · 00:24:00

به زبانِ تو — Sənin dilin · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.