Oxu Dəftər 6 Siçanın ördəyə yalvararaq deməsi ki, bəhanə axtarma və bu ehtiyacımı təxirə salma ki, təxirdə bəlalar var və sufi vaxtın oğludur və oğul atasının ətəyindən əl çəkməz və şəfqətli ata, yəni vaxt, onu sabaha möhtac etməz, onu öz sürətli hesabı gül bağçasında o qədər qərq edər ki, camaat kimi gələcəyi gözləməz, çay olar, dövr olmaz, çünki Allah yanında səhər də yoxdur, axşam da, keçmiş və gələcək, əzəl və əbəd orada yoxdur, Adəm qabaqcıl və Dəccal arxada qalan olmaz, çünki bu rəsmlər cüzi ağıl və heyvani ruhun səltənətindədir, laməkan və zamansız aləmdə bu rəsmlər yoxdur, deməli o, elə bir vaxtın oğludur ki, ondan zamanların fərqinin inkarından başqa heç nə başa düşülməz, necə ki, Allahın vahidliyindən ikiliyin inkarı, vahidliyin həqiqəti deyil Beyt 2741

M6:2741 — تا توانم من درین خشکی کشید / مر ترا نک شد سر رشته پدید

تا توانم من درین خشکی کشیدمر ترا نک شد سر رشته پدید
✦ Bu beyti Azərbaycanca dilində render edin

M6:2741

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — onun Məsnəvi mühazirələrinin səs yazılarından

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تا من در این خشکی بتوانم این ریسمان را بکشم، آنگاه برای تو سرِ رشته آشکار خواهد شد. معنا: این بیت از زبان موجود خاکی (موش یا سالک) می‌گوید که تا زمانی که امکان ارتباط زمینی (کشیدن رشته) وجود دارد، نشانه‌ای از این پیوند به موجود آبی (قورباغه یا معشوق) خواهد رسید تا از حضور و تمنای او آگاه شود. این درسی است در باب یافتن راهی برای پیوند و حضور در لحظه، میان دو عالم متفاوت.

شرح

این بیت در میان داستان حکیمانه‌ی موش و قورباغه آمده است که می‌خواهند بین خود ریسمانی بیندازند تا در غیابِ دیدار، از حال یکدیگر آگاه شوند. موش بر خشکی می‌زیَد و قورباغه در آب. این ریسمان، پلی می‌شود میان دو عالم. مولانا از این داستان، که اوجش همین بیت است، می‌خواهد به ما درسی عمیق‌تر بدهد؛ درسی درباره‌ی رابطه‌ی جان و تن، و رابطه‌ی بنده و خدا.

من سال‌هاست بر این تأکید کرده‌ام که مثنوی، فلسفه‌ی «نقد» را تعلیم می‌دهد، نه «نسیه» را. «سیلی نقد از عطای نسیه به»، و این حکمت در اینجا به اوج خود می‌رسد. این بیت را باید به منزله‌ی «نقد این زمان» فهمید. سالکِ خاکی، که همان موشِ داستان است، از قورباغه‌ی آبی (که نمادِ جان یا حضورِ الوهی است) می‌خواهد تا ریسمانِ پیوند را بپذیرد. می‌گوید: «تا وقتی که من، این موجودِ خاکی، توان کشیدن این ریسمان را دارم، تو، ای آن که در عالمِ آبگونِ معانی ساکنی، سرِ این رشته را خواهی دید.» این یعنی ارتباط، آنی و حاضر و بالفعل است، نه موکول به آینده‌ای نامعلوم.

موش در اینجا نماد «تن» است که در خشکیِ دنیا گرفتار است و قورباغه نماد «جان» است که در دریایِ بی‌کرانِ حق غوطه می‌زند. اما جان در تن اسیر است؛ «هست تن چون ریسمان بر پای جان / می‌کشاند بر زمینش ز آسمان.» این ریسمانِ پیوند بین این دو، در واقع خودِ «زندگی» است، همان ارتباطِ هر دم جاری که نشانه‌ی حضور حق در لحظه است. عارف، در مقابل زاهد که وعده‌ی بهشت نسیه را می‌دهد، بهشت نقد خود را در همین دنیا و در همین لحظه می‌جوید. «مرید پیر مغانم ز من مرنج ای شیخ / چرا که وعده تو کردی و او به جا آورد.» بهشتِ عارف، احوال خوش روحی‌ست که در همین اکنون حاصل می‌شود.

فلسفه‌ی «نقدِ زمان» که مولانا اینقدر بر آن اصرار دارد، از آموزه‌های محوری مثنوی است. «صوفی ابن‌الوقت باشد ای رفیق / نیست فردا گفتن از شرط طریق.» صوفی فرزند اکنون است. این رشته‌ی پیوند، همان «نشانه» است. همچون «سبزه‌ی مست» که نشانه‌ی آب جاری در جوی است، و «سیماهم فی وجوههم» که نشانه‌ی سجود و حضور قلب مؤمن است. این رشته، نشانه‌ای است ملموس و بلاواسطه که وجودی را در عالمی دیگر، از حضور دیگری آگاه می‌سازد. عارف نه تنها از لطفِ معشوق، که از قهرِ او نیز استقبال می‌کند، چرا که هر دو نشانه‌ی حضور اوست. «خاصه آن سیلی که از دست تو است / که قفا و سیلی‌اش مست تو است.» این سیلی، یک نقدِ حضور است که برای عاشق، هزاران وعده‌ی نسیه را بی‌اعتبار می‌کند.

به خلاف بسیاری از فیلسوفان غربی، که به «تنهاییِ اگزیستانسیالیستی» می‌رسند، مولانا همواره بر پیوندِ ناگسستنیِ جان با اصلِ خود تأکید می‌کند. جداییِ مورد نظر مولانا، جدایی از معشوقی حاضر است، نه تنهایی در جهانی بی‌معنا. این ریسمان، نمادی از این پیوندِ ناگسستنی است. ریسمان کشیده می‌شود، حتی اگر معشوق در آب باشد و عاشق در خشکی. همین کشش، همین نشانه، خود حضور است. این همان «حکایت» است، نه «شکایت»؛ حکایت از راهی برای وصل، حتی در کُنه فراق.

نکات کلیدی

  • اهمیت «نقد حال» و حضور در لحظه، به جای دل بستن به وعده‌های دوردست.
  • ریسمانِ ارتباط، نمادی از پیوند جانِ خاکی با حقیقتِ آبی و الوهی است.
  • عاشق واقعی، هرگونه نشانه‌ای از معشوق، چه لطف و چه قهر، را غنیمت می‌شمرد.
  • تجربه‌ی معنوی در مثنوی، مبتنی بر پیوستگی و حضور است، نه تنهایی اگزیستانسیالیستی.
  • جهان، پر از نشانه‌هاست؛ باید چون موشِ داستان، ریسمانِ ارتباط را یافت و آن را کشید.

Sources: d6-s63 · 44:55:00 d6-s63 · 47:38:00 d6-s63 · 49:54:00 s11 [01:09:00] s11 [01:12:00]

به زبانِ تو — Sənin dilin · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.