Oxu› Dəftər 6› O qəribin mühasibin vəfatından xəbər tutması və məxluqa etimad etməkdən və məxluqun bəxşişinə bel bağlamaqdan bağışlanma diləməsi, Allahın nemətlərini yada salması və öz günahından Allaha tövbə etməsi: “Sonra kafir olanlar Rəbbinə şərik qoşurlar”› Beyt 3126

M6:3126 — خواجه شمعم دادو تو چشم قریر / خواجه نقلم داد و تو طعمه‌پذیر

خواجه شمعم دادو تو چشم قریرخواجه نقلم داد و تو طعمه‌پذیر
✦ Bu beyti Azərbaycanca dilində render edin

M6:3126

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — onun Məsnəvi mühazirələrinin səs yazılarından

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: خواجه شمعی به من داد و تو چشم بینا؛ خواجه خوراکی به من داد و تو اندام پذیرای غذا. معنا: این بیت تفاوت عمیق عطای مخلوق و بخشش خداوند را نشان می‌دهد و تأکید می‌کند که هدایای الهی بنیادی‌ترند، زیرا او نه تنها نعمت، بلکه ظرفیت بهره‌مندی از آن را نیز می‌بخشد.

شرح

در این بیت، مولانا با چیره‌دستی تمام، به مقایسهٔ عطای مخلوق و خالق می‌پردازد و مرز بین توکل راستین و تنبلی را روشن می‌سازد. ما مکرراً مشاهده می‌کنیم که برخی افراد، و حتی در میان صوفیان، کسانی هستند که سستی و بیکاری خود را تحت لوای «توکل» توجیه می‌کنند. این را من یک «بدآموزی» می‌خوانم؛ توکل حقیقی به معنای رها کردن اسباب و ابزار نیست. این بدان معنا نیست که دست روی دست بگذاریم و انتظار معجزه داشته باشیم. این شیوهٔ «جنازه»وار است که مولانا آن را برنمی‌تابد و قاطعانه می‌فرماید: «پا داری، خودت راه برو»؛ «رجله باش و بر زمین رو چون سمند.»

همان‌گونه که پیامبر اسلام (ص) به مردی که شترش را رها کرده بود فرمود: «اعقل و توکل»؛ یعنی زانوی شترت را ببند و سپس توکل کن. مولانا در اینجا با بیانی شیوا و رسا، به تمایز میان بخشش «خواجه» (که نمادی از اسباب دنیوی و مخلوقات است) و بخشش «حق» می‌پردازد. خواجه به من شمع می‌دهد، اما کدام‌یک حیاتی‌تر است؟ شمع، یا «چشم قریر» (چشم بینا و روشن) که خداوند به من بخشیده تا نور شمع را ببیند و از آن بهره‌مند شود؟ بی‌شک، چشم قریر که هدیهٔ الهی است، اصل است و شمع فرع بر آن.

به همین منوال، خواجه به من «نقل» (خوراکی) می‌دهد. اما اگر «طعمه‌پذیر» (اندام گوارشی که غذا را پذیرفته و هضم می‌کند) در کار نباشد، چه فایده‌ای از آن نقل هست؟ این اندام حیاتی نیز هدیهٔ توست ای پروردگار. تمام این ابیات در پی تبیین این نکتهٔ ظریف هستند که هر نعمتی که از سوی مخلوق به ما می‌رسد، فقط در صورتی قابل استفاده است که پیش‌تر ظرفیت دریافت و بهره‌مندی از آن را خداوند متعال به ما اعطا کرده باشد. پس در نهایت، هر «خواجه»ای که عطایی می‌کند، هم او و هم عطایش، هر دو، از جانب خداوند هستند. خداوند «مسبب‌الاسباب» است و این اسباب را او خود در نظام هستی نهاده است. لذا، توکل راستین در آن است که به اسبابی که خداوند برای ما قرار داده است، اعتماد کنیم، اما در عین حال بدانیم که ریشهٔ نهایی همهٔ نعمت‌ها و ظرفیت‌ها، اوست و به او بازمی‌گردد. این نقد بی‌پردهٔ مولانا به برداشت‌های سطحی از توکل، دعوتی به ژرف‌اندیشی، عمل، و شناخت مقام حقیقی خالق در کنار ایمان قلبی است.

نکات کلیدی

  • توکل حقیقی به معنای بهره‌گیری از اسباب و وسایلی است که خداوند قرار داده، نه رها کردن آن‌ها.
  • هدایای الهی بنیادی‌تر و مهم‌تر از عطای مخلوقات هستند، زیرا ظرفیت دریافت و استفاده از نعمت را نیز خود خداوند می‌بخشد.
  • هر نعمتی که از مخلوق به ما می‌رسد، وابسته به ظرفیت و توانایی است که خداوند پیشتر عطا کرده است.
  • خداوند «مسبب‌الاسباب» است؛ حتی اعتماد به اسباب، در واقع اعتماد به اوست که اسباب را نهاده است.
  • برداشت‌های سطحی از توکل که منجر به تنبلی می‌شود، مورد نقد شدید مولاناست.

Sources: d6-s70 · 09:00:00 d6-s70 · 10:02:00 d6-s70 · 11:10:00

❋

به زبانِ تو — Sənin dilin · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.