Oxu Dəftər 6 Bu xəbərin bəyanı ki, yalan şübhədir, doğruluq rahatlıqdır Beyt 4320

M6:4320 — بر سر گنج از گدایی مرده‌ام / زانک اندر غفلت و در پرده‌ام

بر سر گنج از گدایی مرده‌امزانک اندر غفلت و در پرده‌ام
✦ Bu beyti Azərbaycanca dilində render edin

M6:4320

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — onun Məsnəvi mühazirələrinin səs yazılarından

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: من بر سر گنج، همچون گدایی مُرده‌ام، زیرا که در غفلت و در حجاب نادانی به سر می‌برم. معنا: این بیت بیان می‌کند که انسان گنجی عظیم (خودِ الهی یا استعدادهای بی‌نهایت) در درون خود دارد، اما از آن بی‌خبر است و همچون تهیدستان، در جستجوی روزی و کمال به بیرون از خود می‌نگرد و در نهایت به دلیل این غفلت، از حقیقت وجودی خویش محروم می‌ماند.

شرح

این بیت، از مهم‌ترین بیانیه‌های مثنوی است که عمق نگاه مولانا را به گوهر وجود آدمی نشان می‌دهد. مولانا در اینجا به صراحت می‌گوید که انسان، بر گنجی از توانمندی‌ها و حقیقتِ الهی نشسته است، اما همچون گدایی تهیدست، از آن بی‌خبر مانده و در پی طلب به هر سو می‌رود. این است حال ما؛ توانگرِ نادان! این گنج همان «خود» آدمی است که در غفلت و حجاب پنهان شده است.

به گمان من، این یک معرفتِ کلیدی است که در طول تاریخ عرفان و فلسفه ایران، بارها بدان اشاره شده است. همچون آن رباعی معروف که می‌گوید: «ای نسخهٔ نامهٔ الهی که تویی / وی آینهٔ جمال شاهی که تویی / از خود بطلب هر آنچه در عالم هست / زیرا که هر آنچه خواهی که تویی». این ایده که انسان، خود «عالم صغیر» است و تمامی کائنات در او مندرج است، پیشینه‌ای بس کهن دارد. این همان معنایی است که در ابیات منسوب به امیرالمؤمنین (ع) نیز می‌یابیم:

دَواؤُکَ فیکَ وَ ما تُبصِرُ / وَ داؤُکَ مِنکَ وَ ما تَشعُرُ وَ تَزعَمُ اَنَّکَ جِرمٌ صَغیرٌ / وَ فیکَ انطَوَی العالَمُ الاَکبَرُ درد و درمان هر دو در درون ماست، اما ما از آن غافلیم. این گمان که ما جسمی کوچک هستیم، مانع از دیدن این حقیقت می‌شود که عالم بزرگ در ما پیچیده است.

در عرفان ما، این مفهوم با ایدهٔ «انسان کامل» یا «کون جامع» پیوند می‌خورد. بزرگانی چون محی‌الدین ابن عربی و شارحان او، بر این نکته تأکید کرده‌اند که خداوند، تمامی اسماء و صفات خود را در وجود آدمی به ودیعه نهاده است. موجودات دیگر، هر یک آینه‌ای کوچک و مظهر یک یا چند اسم الهی‌اند، اما انسان آینه‌ای‌ست که می‌تواند تمامی جمال و جلال حق را در خود بازتاب دهد. از این رو، تعبیر قرآنی «عَلَّمَ آدَمَ الاَسماءَ کُلَّها» را عارفان این‌گونه تفسیر کرده‌اند که خداوند اسماء خویش را در نهاد آدم نهادینه ساخت، نه آنکه صرفاً نام اشیا را به او آموخت. پس این گنج، همان جامعیتِ اسما و صفات الهی در وجود بالقوهٔ ماست.

اما چرا این گنج پنهان می‌ماند؟ مولانا پاسخی روشن دارد: «زانکه اندر غفلت و در پرده‌ام». غفلت، آفتِ اصلی انسان است. ما در حجابی از نادانی، خودفراموشی و اشتغالات دنیوی گرفتاریم که ما را از مشاهدهٔ این توانگری درونی بازمی‌دارد. انسان، ذاتاً مستعد غفلت است و این غفلت، اصلی در وجود ماست که انواع اشتغالات بیرونی آن را تشدید می‌کند و نمی‌گذارد به فکر خویش باشیم و آن گنج پنهان را بیابیم.

راهِ حق، اغلب مستقیم نیست؛ خداوند برای بیدار کردن ما از این غفلت، گاه ما را از راه‌های پیچاپیچ و «من حیث لا یحتسب» به مقصد می‌رساند. داستان آن مرد بغدادی که به مصر رفت تا گنج خانه‌اش را بیابد، نمادی از همین حکمت الهی است. آن راه پرپیچ و خم، آن سفر ظاهراً بی‌نتیجه، همه برای این است که قدرِ گنج درونی را بدانیم و نحوهٔ عملکرد خداوند را دریابیم تا ناامید نشویم و همواره به «آن طرف» رو داشته باشیم. این دور زدن، بهانه‌ای است برای آنکه ما را دائم به خودمان و گنج درونمان توجه دهند و از غفلت برهانند. این بیت، ندای بیدارباشی است به انسانِ غافل تا در خود کاوش کند و به داشته‌های خدادادی خویش پی ببرد.

نکات کلیدی

  • انسان گنجی عظیم از حقیقت الهی و استعدادهای بی‌کران در درون خود دارد، اما از آن غافل است.
  • «غفلت» و «در پرده بودن» عامل اصلی ندیدن این گنج درونی و احساس نیاز به خارج از خود است.
  • مفهوم «عالم صغیر بودن انسان» و اینکه تمامی اسماء و صفات الهی در او متجلی است، اساس این دیدگاه است.
  • درد و درمان آدمی هر دو در درون اوست و ما خود توانایی شفابخشی خویش را داریم.
  • راه‌های غیرمستقیم و پیش‌بینی‌ناپذیر الهی (من حیث لا یحتسب) حکمت‌هایی برای بیدار کردن انسان از غفلت و رهنمون شدن به گنج درونی است.

Sources: d6-s96 · 10:36:28 d6-s96 · 15:12:43 d6-s96 · 21:11:32 d6-s96 · 04:27:57

به زبانِ تو — Sənin dilin · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.