M1:2767 — عاشق آن وهم اگر صادق بود / آن مجاز او حقیقت‌کش شود

مولانا در این بخش میان دو نوع درویشی تمایز قائل می‌شود: یکی درویشی راستین که تشنهٔ خودِ حق است و دیگری درویشی دروغین که در پی نان و مقام است. ابیات پیشین توضیح می‌دهند که حتی سالکِ به‌ظاهر صادق نیز در ابتدا عاشق «ذات» خداوند نیست، بلکه عاشق تصور و پندار ذهنی خود از اوصاف الهی است (عاشق تصویر و وهم خویشتن). این پندار (وهم)، آفریدهٔ ذهن انسان و امری مجازی است، نه خودِ حقیقتِ نامخلوق.

با این حال، این بیت یک نکتهٔ کلیدی و امیدبخش را مطرح می‌کند: اگر آن سالک در همین عشق مجازی خود «صادق» و بی‌ریا باشد، همین عشقِ مجازی به پله و مرکبی تبدیل می‌شود که او را به مقصد حقیقت می‌رساند. به عبارت دیگر، صدق و خلوص در طلب، حتی اگر متعلقِ آن کامل نباشد، خود نیروی محرکه‌ای است که راه را به سوی حقیقت باز می‌کند. این اصل مهمی در عرفان است که «المجاز قنطرة الحقیقة» (مجاز پلی به سوی حقیقت است). عشق به مظاهر و واسطه‌ها، اگر با صداقت همراه باشد، می‌تواند سالک را از صورت به معنا و از مجاز به حقیقت رهنمون شود.