M1:2910 — هم عرب ما‌، هم سبو ما‌، هم مَلِک / جمله ما یؤفک عنه من افک

مولانا پس از آنکه تأکید می‌کند این داستان صرفاً یک حکایت قدیمی نیست، بلکه «نقد حال» یعنی آینه‌ی وضعیت درونی ماست، به ناگاه پرده از راز اصلی برمی‌دارد. او با کنار هم گذاشتن سه عنصر اصلی داستان — مرد عرب بادیه‌نشین، کوزه‌ی آب ناچیز او، و خلیفه‌ی قدرتمند بغداد — اعلام می‌کند که همه‌ی این‌ها «ما» هستیم. این «ما» به معنای «حقیقت واحد وجود» یا همان ذات الهی است که در تمام این صورت‌های متکثر و ظاهراً جدا از هم، تجلی کرده است.

این نگاه، اساس عرفان وحدت‌الوجود است. در این دیدگاه، جدایی میان عابد و معبود، عاشق و معشوق، و دهنده و گیرنده، امری ظاهری و اعتباری است. در باطن، یک جریان واحد از هستی در کار است. مرد عرب نماد سالک صادق، کوزه نماد عمل خالصانه و ناچیز او، و خلیفه نماد خداوند یا پیر کامل است که با وجود بی‌نیازی مطلق، با عشق و لطف این هدیه را می‌پذیرد. مولانا می‌گوید همه‌ی این نقش‌ها، بازی‌های گوناگون یک حقیقت واحدند.

مصرع دوم، آیه‌ای از قرآن (سوره ذاریات، آیه ۹) را در خود جای داده است که می‌گوید: «يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ». معنای آن این است که «از آن [حقیقت] بازگردانده می‌شود، آنکه بازگردانده شده است». مولانا با این تضمین می‌خواهد بگوید که تنها کسانی که ذاتاً اهل دروغ، انکار و انحراف هستند، از درک این حقیقت یگانه و فراگیر محروم می‌مانند. آن‌ها در کثرت و جدایی‌ها غرق می‌شوند و نمی‌توانند وحدت حاکم بر جهان را ببینند.