M2:1316 — آینه خالص نگشت او مُخلِص است / مرغ را نگرفته است او مُقنِص است

Rumi utiliza dos metáforas para ilustrar una distinción técnica y crucial en el sufismo: la diferencia entre el mukhliṣ (مُخلِص, el buscador sincero) y el mukhlaṣ (مُخلَص, aquel que ha sido hecho puro por Dios).

El mukhliṣ es el que se esfuerza activamente en el camino espiritual. Es como un cazador (muqniṣ) que persigue al pájaro del alma o de la verdad, pero aún no lo ha capturado. Es como un trozo de metal que se está puliendo para convertirse en un espejo, pero que todavía no refleja con perfecta claridad; su esfuerzo es purificar, no ser puro aún. Este estado, aunque noble, es precario. Como dicen los versos anteriores, el buscador está en el camino, expuesto a innumerables «bandoleros» (tentaciones y dudas) y en constante peligro de caer.

El estado de seguridad y consumación solo se alcanza cuando uno se convierte en mukhlaṣ, aquel a quien Dios ha escogido y purificado. En ese punto, el pájaro es capturado, el espejo es perfectamente claro (khāliṣ) y ya no puede volver a su estado anterior de opacidad, así como el pan horneado no puede volver a ser trigo. Este verso, por lo tanto, describe la tensión dinámica del camino espiritual: la fase del esfuerzo y el peligro, en contraste con la fase de la llegada y la seguridad divina.

مولانا در این بخش از مثنوی، دو مقام معنوی مهم را با هم مقایسه می‌کند: مقام «مُخلِص» و مقام «مُخلَص».

مُخلِص (با کسره لام) به سالکی گفته می‌شود که با کوشش و ارادهٔ خود در حال خالص کردن نیت و درون خویش برای خداست. او در میانهٔ راه است و هنوز در معرض خطر لغزش و حملات راهزنان روحانی (نفس، شیطان، وسوسه‌ها) قرار دارد. مولانا او را به آینه‌ای تشبیه می‌کند که هنوز کاملاً صیقل داده نشده و غبار دارد و همچنین به شکارچی‌ای (مُقنِص) که در پی شکار مرغ است اما هنوز آن را به دست نیاورده است. هر دو تصویر، حالت تعلیق، تلاش و عدم قطعیت را نشان می‌دهند.

در مقابل، مُخلَص (با فتحه لام) کسی است که از این مرحله عبور کرده و خداوند او را برای خود «خالص گردانیده» است. او دیگر با نیروی خود تلاش نمی‌کند، بلکه به مقام امنیت و فنا رسیده و از تغییر و بازگشت به حالت نقص، ایمن شده است. همان‌طور که در ابیات بعدی می‌آید، او مانند آینهٔ کاملاً شفاف یا میوهٔ کاملاً رسیده است که دیگر به حالت خام و ناقص خود باز نمی‌گردد. این بیت بر آسیب‌پذیری و در خطر بودن سالکِ در راه تأکید می‌کند تا زمانی که به دستگیری الهی به ساحل امن برسد.