M2:2719 — گفت هر مردی که باشد بد گمان / نشنود او راست را با صد نشان

این بیت بخشی از سخنان ابلیس است که در آن مسئولیت گمراهی انسان را به گردن خود انسان می‌اندازد. او استدلال می‌کند که مشکل اصلی، وسوسه‌ی بیرونی نیست، بلکه آمادگی درونی فرد برای پذیرش دروغ و بداندیشی است. کسی که از پیش «بدگمان» است، یعنی قلبی بیمار و ذهنیتی منفی دارد، هر سخن و نشانه‌ی حقی را وارونه تفسیر می‌کند.

مولانا در ابیات بعدی این ایده را بسط می‌دهد: وقتی سخن حق وارد چنین فردی می‌شود، به جای درمان، خود به «علت» و بیماری تبدیل می‌شود (چون سخن در وی رود علت شود). همانطور که شمشیر یک جنگجوی راه حق (غازی) در دست یک دزد، به ابزار جنایت تبدیل می‌شود. بنابراین، ابلیس می‌گوید که گناهکار نباید او را سرزنش کند، بلکه باید «نفس لئیم» و پلید خود را مقصر بداند که مانند روباهی گرسنه به دنبال طعمه (دنبه) می‌گردد و هر چیزی را دام و فریب می‌بیند.

نکته‌ی عرفانی این است که حالت درونی ما (سِرّ و ضمیر) تعیین‌کننده‌ی درک ما از جهان بیرون است. اگر درون ما پر از شک و خیال‌های باطل باشد، روشن‌ترین حقایق نیز در نظر ما تیره و تار به نظر خواهند رسید. این بیت هشداری است در مورد اینکه خودسازی و پاک کردن درون از بدگمانی، پیش‌شرط شنیدن پیام حق است.