M2:3 — چون ضیاء‌الحق حسام‌الدین عنان / باز گردانید ز اوج آسمان

Bait ini menandai dimulainya Kitab Kedua Masnavi, setelah jeda selama dua tahun. Rumi menjelaskan bahwa penulisan terhenti karena Husamuddin Chalabi, murid terkasih sekaligus pemicu lahirnya karya ini, sedang tenggelam dalam sebuah perjalanan batin yang luhur.

Rumi menggunakan citraan seorang penunggang kuda surgawi. Husamuddin digambarkan telah naik ke "puncak tertinggi cakrawala" (owj-e āsmān), sebuah metafora untuk pengalaman spiritual yang mendalam atau ekstase mistis (mi'raj). Kini, ia telah "mengembalikan tali kekang" ('anān bāz gardānīd), artinya ia telah kembali dari kondisi tersebut ke dunia sehari-hari. Kembalinya Husamuddin inilah yang menjadi pemicu bagi Rumi untuk kembali mendiktekan syair-syair Masnavi.

Dieses Verspaar eröffnet die Erklärung für die zweijährige Pause zwischen dem ersten und zweiten Buch des Masnavi. Rūmī vergleicht seinen Freund und Schüler, Ḥusām al-Dīn Čelebī, mit einem Reiter oder Wagenlenker, der in die höchsten spirituellen Sphären aufgestiegen war – ein „Zenit des Himmels“ (awj-i āsmān), der sowohl eine mystische Ekstase als auch eine Zeit der Trauer und des Rückzugs nach dem Tod seiner Frau andeuten kann.

Das Bild der „Zügel“ (ʿinān) ist entscheidend: Ḥusām al-Dīn war nicht nur ein passiver Zuhörer, sondern derjenige, der den kreativen Prozess aktiv lenkte und Rūmīs mystische Schau in die geordnete Form des Masnavi kanalisierte. Ohne seine lenkende Präsenz kam der Fluss der Dichtung zum Stillstand. Seine Rückkehr, das „Zurückwenden der Zügel“, war das Signal, dass die Reise des Masnavi weitergehen konnte. Die folgenden Verse beschreiben diese Rückkehr als eine Landung am Ufer nach einer Reise auf dem Meer der Wahrheiten (maʿrāj-i ḥaqāʾiq).

Der Beiname Ḍiyāʾ al-Ḥaqq („Licht der Wahrheit“) ist nicht nur eine ehrenvolle Anrede, sondern unterstreicht Ḥusām al-Dīns Funktion als erleuchtender Katalysator. Sein Licht war notwendig, damit die „Knospen“ von Rūmīs Poesie sich entfalten konnten.

This couplet marks the beginning of Book 2, explaining the long pause after Book 1. Rumi attributes the delay to his beloved disciple and catalyst, Husam al-Din Chalabi, who had been absorbed in a deep mystical state.

Rumi uses the metaphor of a celestial rider to describe Husam al-Din's spiritual journey. He had ascended to the "zenith of the heavens" (اوج آسمان), an image of a spiritual miʿrāj or ascension into divine realities, which the next couplet confirms. The image of turning back the "reins" (عنان) signifies his voluntary return from that state of absorption to the worldly plane. It was only when Husam al-Din came back to earth, so to speak, that the creative inspiration for the Masnavi could flow through Rumi once more.

این بیت، سرآغاز دفتر دوم مثنوی است. مولانا توضیح می‌دهد که چرا میان دفتر اول و دوم وقفه‌ای طولانی (حدود دو سال) افتاد. او این وقفه را به یک سفر روحانی تشبیه می‌کند که مخاطب و الهام‌بخش اصلی او، یعنی حسام‌الدین چلبی، در آن به سر می‌برد.

مولانا حسام‌الدین را «ضیاءالحق» (نور حقیقت) می‌خواند و حال او را به سواری تشبیه می‌کند که عنان اسب خود را تا «اوج آسمان» برده است. این تصویر، استعاره‌ای از یک معراج و عروج معنوی است؛ یک غیبت روحانی که در طی آن، حسام‌الدین در عوالم بالا و حقایق الهی غرق بوده است. بازگرداندن «عنان» به معنای بازگشت از آن اوج و توجه دوباره به عالم خاکی است. این بازگشت، شرط لازم برای از سرگیری سرایش مثنوی بود، زیرا همانطور که در ابیات بعدی می‌آید، حسام‌الدین بهار و منبع الهامی بود که بدون او، غنچه‌های شعر مولانا ناشکفته باقی می‌ماندند.