M2:39 — خواب بیداری‌ست چون با دانش‌است / وای بیداری که با نادان نشست

Dalam pembukaan Kitab Kedua ini, Rumi membandingkan keadaan spiritual seseorang dengan musim. Persekutuan dengan sahabat yang bajik (seorang guru atau teman rohani) ibarat musim semi yang membuat jiwa mekar. Sebaliknya, bergaul dengan sahabat yang buruk—orang yang jahil dan materialistis—ibarat musim gugur yang memaksa jiwa untuk menarik diri dan "tertidur".

Bait ini mengambil contoh dari kisah Para Penghuni Gua (Aṣḥāb al-Kahf) dalam Al-Qur'an. Tidur mereka selama ratusan tahun, yang merupakan sebuah penarikan diri dari tirani Kaisar Decius (Daqyanus), sesungguhnya adalah bentuk "keterjagaan" spiritual yang sejati. Tidur mereka melindungi iman dan kesadaran mereka. Sebaliknya, orang-orang di kota yang "terjaga" di bawah pemerintahan tiran sebenarnya sedang tertidur lelap secara rohani, terperangkap dalam kebodohan dan penindasan.

Dengan demikian, Rumi membalik pemahaman umum tentang tidur dan jaga. "Tidur" yang dimaksud bukanlah tidur fisik, melainkan penarikan diri secara sadar dari pengaruh yang merusak. "Keterjagaan" yang ia cela adalah kesibukan duniawi yang sia-sia di tengah lingkungan yang bebal, yang hanya akan memadamkan cahaya ruhani.

مولانا در این بیت، ارزش‌های ظاهری را معکوس می‌کند تا به معنایی عمیق‌تر اشاره کند. او با الهام از داستان «اصحاب کهف» که در ابیات پیشین به آن اشاره کرده، می‌گوید خوابِ یاران غار، چون برای حفظ ایمان و در پناه معرفت الهی بود، در حقیقت نوعی بیداری معنوی به شمار می‌رفت. در مقابل، بیداریِ دقیانوس و اطرافیانش، چون صرفِ کفر و ستم و همنشینی با جهل می‌شد، ارزشی نداشت و مایه‌ی هلاکت بود.

این بیت قاعده‌ای کلی را بیان می‌کند: ارزشِ اعمال و احوال ما به نیت و همراهی آن‌ها بستگی دارد. کناره‌گیری و انزوا (که به خواب تشبیه شده) اگر برای حفظ گوهر جان و همراهی با دانش باشد، بسیار بهتر از فعالیت و حضور (بیداری) در جمعی است که انسان را به غفلت و نادانی می‌کشاند. این «دانش» در نگاه مولانا صرفاً علم ظاهری نیست، بلکه معرفت و آگاهی باطنی است. بنابراین، یک «خوابِ آگاهانه» بر یک «بیداریِ غافلانه» برتری دارد.