M2:84 — چشم چون بستی تو را تاسه گرفت / نور چشم از نور روزن کی شکفت‌؟

مولانا در این بخش از مثنوی، قانون «جذب» را شرح می‌دهد که هر چیزی، هم‌جنس و هم‌سنخ خود را جذب می‌کند؛ همانطور که «نوریان» طالب «نوریان» هستند. او برای ملموس کردن این مفهوم، از یک مثال ساده و روزمره استفاده می‌کند: تجربه‌ی بستن چشم‌ها.

وقتی چشم فیزیکی را می‌بندیم، نوعی بی‌قراری و دلتنگی (تاسه) به ما دست می‌دهد، زیرا از نور روزن و روشنایی بیرون جدا افتاده‌ایم. این اشتیاق برای باز کردن چشم و دیدن نور، نشانه‌ی نیاز و وابستگی چشم به نور است. اما مولانا بلافاصله یک پرسش کلیدی مطرح می‌کند: آیا نورِ خودِ چشم، از نور پنجره به وجود آمده است؟ پاسخ منفی است. نور چشم (توانایی بینایی) جوهری مستقل و درونی است که با نور بیرونی (که از روزن می‌آید) ارتباط برقرار می‌کند تا دیدن ممکن شود. این دو نور از یک جنس نیستند، اما به هم نیاز دارند و جدایی‌شان اضطراب‌آور است.

این مثال، پلی است برای رسیدن به معنای اصلی. همان‌طور که چشمِ سر برای نورِ بیرون بی‌تابی می‌کند، «چشم دل» نیز برای «نور حقیقت» و روشنایی معنوی بی‌قرار است. این بی‌قراری و اضطراب درونی ما، نشانه‌ی فراق از اصل نورانیِ خودمان است. این بیت در واقع مقدمه‌ای است برای بیت بعدی که این قیاس را کامل می‌کند و می‌گوید اگر با چشم باز هم احساس دلتنگی و «تاسه» می‌کنی، بدان که چشم دلت را بسته‌ای و باید آن را بگشایی.