M5:1392 — در ره نفس ار بمیری در منی / تو حقیقت دان که مثل آن زنی

مولانا در این بیت، نتیجه‌گیری اخلاقی و عرفانی داستان تکان‌دهنده‌ی کنیزک و خاتون را بیان می‌کند. داستان زنی که از روی حسادت و شهوت‌رانی کور، بدون در نظر گرفتن عواقب و حدود، با خر جمع شد و به شکلی فجیع هلاک گردید، به یک تمثیل قدرتمند برای سرنوشت روح انسان تبدیل می‌شود.

«نفس» در اینجا همان نفس بهیمی یا حیوانی است که مولانا آن را به «خر نر» تشبیه کرده است. پیروی از این نفس، بدون مهار عقل و شرع (که در داستان به شکل «کدو» نمادپردازی شده)، انسان را به ورطه‌ی هلاکت می‌کشاند. «مردن در راه نفس» صرفاً مرگ فیزیکی نیست، بلکه مرگ معنوی و روحانی است؛ یعنی تباه شدن انسانیت فرد در خودپرستی و شهوات.

عبارت کلیدی «در منی» به همین معنا اشاره دارد. «منی» یا خودبینی، ریشه‌ی تمام خواسته‌های نفسانی است. کسی که زندگی‌اش صرفاً در خدمت «من» و ارضای بی‌حد و مرز آن باشد، در حقیقت روح خود را به دست نیرویی حیوانی و ویرانگر سپرده است. مرگ او، مانند مرگ آن زن، مرگی «با صد فضاحت» خواهد بود، چرا که او گوهر انسانیت خود را فدای شهوتی پست کرده است. این مرگ، شهادت در راه حق نیست، بلکه هلاکت در راه باطل است و در روز رستاخیز، این حقیقت زشت آشکار خواهد شد.