M6:2958 — تو مگو گندم چرا شد سوی جو / چشم را بر خصم نه نی بر گرو

مولانا در این بخش از مثنوی، اصل «جنسیت» یا هم‌گونی معنوی را توضیح می‌دهد. او می‌گوید که جاذبه و حرکت در عالم، ناشی از شباهت‌های باطنی و روحی است، نه شباهت‌های ظاهری و مادی.

برای روشن شدن این نکته، مثال مورچگانی را می‌آورد که دانه‌های گندم و جو را حمل می‌کنند. از دور چنین به نظر می‌رسد که یک «دانهٔ گندم» به سوی یک «دانهٔ جو» در حرکت است. اما مولانا هشدار می‌دهد که این نگاه سطحی است. گندم و جو خود حرکتی ندارند؛ آنها مانند گروگان یا وثیقه‌ای (گرو) در دست مورچگان هستند. بازیگران و عاملان اصلی (خصم) این صحنه، خود مورچگان هستند که به سوی یکدیگر کشیده می‌شوند، زیرا از یک «جنس» هستند. حرکت دانه‌ها صرفاً تبعی و ثانوی است.

این بیت در واقع یک دستورالعمل معرفت‌شناختی است: برای درک حقیقت، باید از صورت‌ها و پدیده‌های ظاهری عبور کرد و به نیروها و فاعل‌های پنهانی که آنها را به حرکت درمی‌آورند، نگریست. همان‌طور که در بیت بعدی می‌گوید، مورچه سیاه است و روی نمد سیاه راه می‌رود و به سختی دیده می‌شود (مور پنهان)، اما دانه‌ای که حمل می‌کند، آشکار است (دانه پیدا). عقل سلیم حکم می‌کند که دانه به خودی خود حرکت نمی‌کند و باید به دنبال حمل‌کنندهٔ پنهان آن گشت.