পড়ুন› দফতর ১› দাসীর কষ্ট জানার জন্য রাজার কাছ থেকে নির্জনতা চাওয়া› দ্বিপদী ১৮০
M1:180 — وعدهها و لطفهای آن حکیم / کرد آن رنجور را آمِن ز بیم
M1:180
شرحِ سروش — তাঁর রেকর্ড করা মসনবী বক্তৃতা থেকে
این متن بر پایهٔ سخنرانیهای ضبطشدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: وعدهها و مهربانیهای آن طبیب دانا آن بیمار رنجور را از ترس و بیم رهانید. معنا: گفتار امیدبخش و لطف و مهربانیِ طبیب حاذق، رنجور بیمار را از اضطراب و ترس رها ساخت و به او آرامش بخشید.
شرح
این بیت از آن جملهاشارههای مولاناست که عمق و عظمتِ «کرم الهی» را در قامتِ یک «حکیم» انسانی به ما مینمایاند. حکیمی که در داستانِ کنیزکِ بیمار، تجلیِ حکمت و لطفِ الهی است. این حکیم با «وعدهها و لطفهای» خود، «آن رنجور» را که از بیماری عشق و هجران در تب و تاب است، «آمن ز بیم» میگرداند. این آرامش، شرط لازم برای هرگونه درمان و گشایش روحی است؛ تا آدمی از بیم بَرد، دل به درمان دهد و راهِ گشایش را بیابد.
مولانا در ادامه این داستان، تفاوت میانِ وعدههای راستین و دروغین را شرح میدهد: «وعدهها باشد حقیقی دلپذیر / وعدهها باشد مجازی تاسهگیر». وعدههای حکیم، از جنسِ اول و «دلپذیر» است، نه از قسمِ دوم که «تاسهگیر» و خفقانآور باشد. این وعدهها، وعده «اهل کرم» است که «نقد روان» است؛ یعنی بیدرنگ و گشادهدستانه به اوج میرسد و آرامش میآفریند، برخلاف وعدههای «نااهل» که «رنج روان» به بار میآورد. اینجا، حکیم تجلیِ کریمی است که «وعده»اش، «نقد» است؛ یعنی سخن و عملش یکی است و همین یکسانی، رنجور را از بیم رهایی میبخشد.
این نکته، پرده از نگاهِ عمیقتر مولانا نسبت به صفات الهی برمیدارد. چنانکه بارها اشاره کردهام، مولانا در مثنوی کمتر به «عدالت» الهی میپردازد و در عوض، «کرم» الهی را برجسته میکند. وعدههای شفابخش و لطفِ حکیمانه در این بیت، نمونهای از همین تجلیِ کرم است. کرمی که نه از روی استحقاق، که از سرِ بخشایش و بیمنّتی عطا میکند و بیم را به امید بدل میسازد. مثنوی، خود «امیدنامه»ای است و این بیت، نمادی از همان پیام امیدبخش است: کرمِ الهی، حتی در سختترین رنجها نیز انسان را تنها نمیگذارد و با «وعده و لطف» خود، امنیت و آرامش را به جان او بازمیگرداند. رهایی از بیم، نخستین گام در مسیر سلوک است؛ زیرا در بستر آرامش است که دل به حق میسپارد و از هراسهای دنیوی رها میشود. کرامت الهی به این معناست که خداوند بیش از استحقاق ما، به ما میبخشد و در تاریکترین لحظات، امید و آرامش را ارزانی میدارد. این بیت دعوت به اعتماد به این کرم بیپایان است.
نکات کلیدی
- «کرم الهی» اصل بنیادین در آموزههای مولانا است که بر «عدل الهی» ترجیح دارد.
- وعدههای «اهل کرم» موجب آرامش میشود و انسان را از بیم رها میکند؛ بر خلاف وعدههای «نااهل» که رنج روان میآورد.
- این بیت نشان میدهد که امنیت و آرامش درونی، اولین گام برای درمان و گشایشهای روحی و معنوی است.
- شفقت و لطف حکیمانه، نمونهای از تجلیِ کرم الهی در دنیاست که بیم را به امید تبدیل میکند.
- مثنوی در کل یک «امیدنامه» است که این بیت نیز در راستای همین پیام امیدبخش قرار میگیرد.
Sources: d1-s20 · 00:52:54 d1-s20 · 00:02:45
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: The promises and kindnesses of that wise physician Made the ailing one secure from fear. Meaning: The wise physician's hopeful words and gentle kindness brought peace to the sick patient, freeing her from anxiety and fear.
Explanation
This verse is one of those instances where Rumi reveals the profound depth of "Divine Generosity" (Karam-i Ilāhī) embodied in a human "wise physician" (Ḥakīm). This Ḥakīm, in the tale of the ailing slave girl, is a manifestation of divine wisdom and grace. Through his "promises and kindnesses" (va'dehā va luṭfhā), this physician makes "the ailing one" (ān ranjūr), who is tormented by the pangs of love and separation, "secure from fear" (āmin ze bīm). This tranquility is a prerequisite for any spiritual healing or breakthrough; for one to shed fear, surrender to the cure, and find the path to solace.
Rumi elaborates on the distinction between genuine and false promises: "Promises are truly heartwarming; / Promises can be superficially suffocating." The Ḥakīm's promises are of the former, "heartwarming" kind, not of the latter, which are "suffocating" and distressing. These are the promises of "the generous" (ahl-i karam), which are "ready cash" (naqd-i ravān); they materialize immediately and graciously, creating peace, unlike the promises of "the ignoble" (nā-ahl) which bring "soul-pain" (ranj-i ravān). Here, the Ḥakīm embodies a generous spirit whose "promise" is "cash"; his words and actions are one, and this unity liberates the afflicted from fear.
This point unveils Rumi's deeper perspective on divine attributes. As I have often indicated, Rumi in the Masnavi less frequently discusses divine "Justice" (ʿAdālat) and instead highlights divine "Generosity" (Karam). The healing promises and wise kindness in this verse are an example of this manifestation of generosity. It is a generosity that bestows not out of desert, but out of grace and selflessness, transforming fear into hope. The Masnavi itself is a "Book of Hope" (Omid-nāmeh), and this verse symbolizes that same hopeful message: Divine generosity, even in the direst suffering, does not abandon humanity and, through its "promises and kindnesses," restores security and peace to the soul. Freedom from fear is the first step on the path of spiritual journey; for it is within a state of tranquility that the heart surrenders to truth and is freed from worldly anxieties. Divine generosity, in this sense, means that God bestows more upon us than we deserve, and in our darkest moments, grants us hope and peace. This verse is an invitation to trust in this boundless generosity.
Key takeaways
- "Divine Generosity" (
Karam-i Ilāhī) is a foundational principle in Rumi's teachings, prioritized over "Divine Justice" (ʿAdl-i Ilāhī). - The promises of "the generous" (
ahl-i karam) bring peace and liberate one from fear, unlike the promises of "the ignoble" (nā-ahl) which cause soul-pain. - This verse indicates that inner security and tranquility are the first steps toward spiritual healing and breakthroughs.
- Compassionate and wise kindness is an earthly manifestation of divine generosity, transforming fear into hope.
- The Masnavi, as a whole, is a "Book of Hope" (
Omid-nāmeh), and this verse aligns with its overarching message of optimism.
Sources: d1-s20 · 00:52:54 d1-s20 · 00:02:45
به زبانِ تو — আপনার ভাষা · AI
گفتار امیدبخش و لطف و محبت آن پزشک حاذق، بیمار دردمند را از اضطراب و ترس رها ساخت و به او آرامش بخشید.
این بیت یکی از اشارات عمیق مولاناست که در آن، بزرگی «کرم الهی» در قالب یک «حکیم» یا طبیب دانا به تصویر کشیده میشود. این حکیم، که در داستان کنیزک بیمار تجلی حکمت و لطف خداوند است، با «وعدهها و لطفهای» خود، آن بیمار را که از درد عشق و جدایی رنج میبرد، از ترس و نگرانی رها میکند. این آرامش، شرط اصلی هر نوع درمان و گشایش روحی است؛ تا انسان از ترس رها شود، به درمان تن دهد و راه نجات را پیدا کند.
مولانا در ادامهٔ داستان، تفاوت میان وعدههای راستین و دروغین را بیان میکند: «وعدهها باشد حقیقی، دلپذیر / وعدهها باشد مجازی، تاسهگیر». وعدههای حکیم از نوع اول است که به دل مینشیند، نه مانند نوع دوم که اضطرابآور و خفهکننده است. اینها وعدههای «اهل کرم» است که مانند «گنج روان» بیدرنگ آرامش میآفریند، برخلاف وعدههای «نااهل» که «رنج روان» به همراه دارد. در اینجا، حکیم نماد انسان کریمی است که حرف و عملش یکی است و همین یکپارچگی، بیمار را از ترس میرهاند.
این نکته، دیدگاه عمیقتر مولانا به صفات الهی را آشکار میکند. مولانا در مثنوی کمتر به «عدالت» الهی و بیشتر به «کرم» الهی توجه دارد. وعدههای شفابخش و محبت حکیمانه در این بیت، نمونهای از همین تجلی کرم است؛ کرمی که نه بر اساس لیاقت فرد، بلکه از روی بخشندگی و بیمنتی عطا میشود و ترس را به امید تبدیل میکند. مثنوی در کل یک «امیدنامه» است و این بیت نیز همین پیام را میرساند: کرم الهی حتی در سختترین رنجها انسان را تنها نمیگذارد و با «وعده و لطف» خود، امنیت و آرامش را به جان او بازمیگرداند. رهایی از ترس، اولین گام در مسیر سلوک است، زیرا تنها در بستر آرامش است که دل به حقیقت سپرده میشود. کرامت الهی یعنی خداوند بیش از استحقاق ما میبخشد و در تاریکترین لحظات، امید و آرامش را هدیه میدهد. این بیت دعوتی است به اعتماد به این کرم بیپایان.
- حکیم
- پزشک دانا، طبیب خردمند
- رنجور
- بیمار، دردمند، ناتوان
- آمِن
- در امان، ایمن، بدون ترس
- بیم
- ترس، وحشت، هراس
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.