Čitaj Knjiga 1 Priča o bakalu i papagaju i kako je papagaj prolio ulje u radnji Bejt 274

M1:274 — صد هزاران این چنین اَشباه بین / فرقشان هفتاد ساله راه بین

صد هزاران این چنین اَشباه بینفرقشان هفتاد ساله راه بین
✦ Renderuj ovaj bejt na Bosanski

M1:274

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — iz njegovih snimljenih predavanja o Mesneviji

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: صدها هزاران از این‌گونه تشابه‌ها را ببین، اما فاصله‌ی حقیقی آن‌ها به اندازه‌ی هفتاد سال راه است.

معنا: این بیت بر این نکته تأکید می‌کند که شباهت‌های ظاهری افراد، اشیاء یا اعمال، نباید ما را فریب دهد، زیرا جوهر و باطن آن‌ها می‌تواند تفاوت‌های عمیق و غیرقابل تصوری داشته باشد.

شرح

مولانا در این ابیات، ما را به یکی از بنیادی‌ترین مغالطه‌های بشری هشدار می‌دهد: مغالطهٔ «قیاس از خود گرفتن». ما آدمیان گمان می‌بریم که چون خودمان هستیم، دیگران نیز همان‌گونه‌اند. این قیاسِ از خود، درک ما را از واقعیت دگرگون می‌کند، خصوصاً در مواجهه با اهل حق و پیامبران.

من همیشه گفته‌ام که این بیت، کلیدی برای فهم تفاوتِ ظاهر و باطن است. مولانا می‌گوید «گرچه ماند در نوشتن شیر و شیر»، یکی شیری است که در جنگل می‌غرد و دیگری شیری است که می‌نوشیم. ظاهرِ نوشتاری‌شان یکی است، اما معنا و جوهرشان از زمین تا آسمان فرق دارد. این تمثیل، دروازهٔ ورود به فهمِ عمق تفاوت‌هاست.

جامعه بشری از همین‌جا به گمراهی می‌افتد، زیرا «همسری با انبیا برداشتند / اولیا را همچو خود پنداشتند». می‌گویند: «ما بشر، ایشان بشر»، هر دو می‌خوریم و می‌خوابیم. اما مولانا با قاطعیت می‌گوید که این نادانی و «عَما» است، «هست فرقی در میان بی‌منتها». این‌ها از سرِ کوربینی و بی‌بصیرتی است که به ظاهر بسنده می‌کنند.

مولانا مثال‌های بسیار زیبایی می‌آورد تا این نکته را روشن کند. زنبوران هر دو از یک محل تغذیه می‌کنند، اما یکی نیش می‌شود و دیگری عسل. آهوان هر دو از یک آب و گیاه می‌خورند، اما از یکی سرگین برمی‌آید و از دیگری مشک ناب. حتی نی‌ها از یک آبشخور سیراب می‌شوند، اما یکی توخالی می‌ماند و دیگری شکر در خود می‌پرورد. «صد هزاران این چنین اشباه بین / فرقشان هفتاد ساله راه بین.» اگر امروز بود، می‌گفت فرقشان هفتاد سال نوری است، تا عظمت این تفاوت را نشان دهد.

یکی از عمیق‌ترین نکات مولانا در اینجا، تفاوتِ باطنی در تبدیلِ خوراک و بهره‌گیری از آن است. «این خورد گردد پلیدی زو جدا / آن خورد گردد همه نور خدا». آدمی که بخل و حسد در جانش ریشه دوانده، هرچه می‌خورد و دریافت می‌کند، آن بخل و حسد را در وجودش تقویت می‌کند. اما آدمی که عشق احد در دل دارد، هر خوراکی را به عشق و نور تبدیل می‌کند. این همان فرمایش قرآن است که «القرآن شفاء و رحمة للمؤمنین و لا یزید الظالمین الا خسارا». یک غذاست، اما بر دو طبع، دو اثر متفاوت می‌گذارد. من همیشه دعای امام سجاد (ع) در صحیفه سجادیه را یادآور می‌شوم که می‌فرماید: «و عمرنی ما کان عمری بذلة فی طاعتک، فاذا کان عمری مرتعا للشیطان فاقبضنی الیک». خدایا، تا وقتی عمرم در طاعت توست، مرا زنده بدار، اما اگر مرتع شیطان شد، جانم را بگیر. این نشان می‌دهد که «چه می‌شوی» از «چه می‌خوری» و «چه می‌کنی» مهم‌تر است؛ باطن، ظاهر را می‌آفریند.

تشخیص این تفاوت‌ها نیاز به «ذوق» و ذائقهٔ سلیم دارد. «جز که صاحب ذوق کشناسد بیاب». همان‌طور که آب تلخ و آب شیرین هر دو زلال به نظر می‌آیند، اما فقط با چشیدن است که تمایز آن‌ها آشکار می‌شود. یک «صاحب ذوق» می‌تواند حقیقت را از شبهه بازشناسد.

حتی در اعمال عبادی نیز همین قاعده جاری است. یک منافق و یک مؤمن هر دو نماز می‌خوانند، اما نیت و روح نمازشان از هم جداست. «از پی استیض آید نی نیاز». یکی برای نمایش و فخر فروشی می‌آید، و دیگری برای نیاز حقیقی به معبود. و باز در حکایت «احمد و ابوجهل» که هر دو به بتخانه رفتند، یکی برای آن رفت که بت‌ها به او تعظیم کنند و دیگری برای تعظیم بتان. ظاهرشان یکی بود، اما مقصود و باطنشان دو جهان متفاوت. این‌ها همه گواه آن است که نباید به ظاهر اکتفا کرد و همواره باید در پی باطن و جوهرِ امور بود.

نکات کلیدی

  • ظواهر می‌توانند فریبنده باشند؛ شباهت‌های سطحی نباید ما را از تفاوت‌های عمیق باطنی غافل کند.
  • قیاس کردن خود با اهل حق و اولیا، بر اساس اعمال مشترک بشری (خواب و خور)، نشانه‌ی کوته‌بینی و جهل است.
  • آنچه آدمی می‌خورد و دریافت می‌کند، بر اساس طبع و باطن او، به نیکی یا پلیدی تبدیل می‌شود؛ «غذا» تنها یک محرک است که طبیعت درونی ما به آن شکل می‌دهد.
  • تشخیص تفاوت حقیقی میان امور مشابه، نیازمند ذوق سلیم و بصیرت باطنی است، نه صرف مشاهده‌ی ظاهری.
  • اهمیت نیت و باطن در اعمال عبادی و رفتارهای انسانی، که می‌تواند ظاهر مشابهی با ریا و سالوس داشته باشد.

Sources: d1-s22 · 50:46:20 d1-s22 · 53:30:40 d1-s22 · 01:07:11

به زبانِ تو — Tvoj jezik · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.