Čitaj› Knjiga 1› Priča o bakalu i papagaju i kako je papagaj prolio ulje u radnji› Bejt 317
M1:317 — آن یکی را روی او شد سوی دوست / وان یکی را روی او خود روی اوست
M1:317
شرحِ سروش — iz njegovih snimljenih predavanja o Mesneviji
این متن بر پایهٔ سخنرانیهای ضبطشدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.
ترجمه و معنا
ترجمه به فارسی روان: آن یکی، چهرهاش به سوی دوست گردید، و آن دیگری، چهرهاش خود روی دوست است. معنا: این بیت دو گونهٔ رابطه با معشوق الهی را توصیف میکند: یکی که رو به سوی دوست دارد، و دیگری که آنچنان در دوست مستغرق شده که صورتش عین صورت دوست گردیده است.
شرح
مولانا در این بیت بسیار ژرف، دو گونهٔ اساسی از مواجهه با حقیقت الهی را از هم تفکیک میکند که تفاوتشان، تفاوتی بنیادین در مراتب سلوک است. من این را در سخنرانیهایم بارها تکرار کردهام که دین و سلوک در آن، هرگز یکنواخت نیست؛ مراتب و منازل گوناگون دارد، و آدمیان را نمیتوان به یک چشم دید.
یک گروه (آن یکی) کسانی هستند که «روی او شد سوی دوست». اینان سالکانی هستند که وجه خود را متوجه الیالله کردهاند. آنها در جستوجو و طلب هستند، روی دل به سوی قبلهٔ معشوق گرداندهاند و در پی او روانند. این متوجه الیالله بودن، خود مقامی بلند و بسیار ارجمند است؛ مقام طلب و آگاهی و جدّ و جهد. اما مولانا، همچون پیامبران، مراتب عالیتری را نیز به ما نشان میدهد.
گروه دوم (و آن یکی) کسانی هستند که «روی او خود روی اوست». این تعبیر، تعبیری شگفتانگیز و بیبدیل است. این دیگر صرفِ متوجهبودن به دوست نیست، بلکه عینیتیافتن با دوست است، غرقشدن در او تا بدانجا که صورت بنده، آینهٔ تمامنمای صورت معشوق میگردد. این همان مقام «وجهاللهی» است که عارف به جایی میرسد که دیگر او را نمیبینی، بلکه خدا را در او میبینی. این سخن را پیامبر اکرم (ص) فرمود که: «من رآنی فقد رأی الحق». یعنی کسی که مرا دید، حق را دید. این مقام نه از سر ادعا یا تواضع، بلکه از باب یک واقعیت وجودی است که سالک در آن فانی و در معشوق باقی شده است. در برخی نسخ، بیت بعدی نیز همین معنا را توضیح میدهد: «دیدن دانا عبادت این بود / فتح ابواب سعادت این بود»؛ که دقیقاً همان روایت «النظر الی وجه العالم العباده» را به ذهن میآورد. اینجا دیگر جای شک نیست؛ این مقامی است که حیرت سالک به سرحد مستی و غرقشدگی در دوست رسیده است، نه حیرتی که ناشی از بیخبری و پشتکردن به حقیقت باشد.
این تمایز، کلید فهم بسیاری از معارف مثنوی است. مولانا هرگز دین را یک ایدئولوژی خشک و بیروح نمیداند که همه را به یک چوب راند. او میداند که تنوع روحیات و مراتب انسانی چنان عظیم است که هرکس به قدر ظرفیت و سلوک خود، با حقیقت در ارتباط است. پس باید «روی هر یک مینگر میدار پاس»، یعنی جایگاه و مقام هر سالکی را بشناسیم و قدر بداریم، تا خود از «خدمت روشناس» شویم. اما در عین حال، باید هشیار باشیم که هر مدعیای را بر این مقام نپذیریم، چرا که «چون بسی ابلیس آدمروی هست / پس به هر دستی نشاید داد دست». این هشدار نیز بخشی از حکمت مولاناست تا سالک در دام فریبکاران نیفتد.
نکات کلیدی
- مواجهه با حقیقت الهی دو گونه دارد: رویگردانی به سوی دوست (متوجه الیالله) و خود صورت دوست شدن (وجهالله).
- برترین مراتب سلوک، استغراق کامل در حق است تا جایی که سالک آینهٔ تمامنمای جمال حق میشود.
- این مقام، که پیامبر نیز فرمود «من رآنی فقد رأی الحق»، نه ادعاست بلکه یک واقعیت وجودی است.
- دین، یکسان و ایدئولوژیک نیست؛ مراتب و گوناگونی انسانها در سلوک باید قدر دانسته شود.
- درک این مراتب ما را به «حیرت» وجودی میرساند: حیرتی که غرق و مست دوست است، نه حیرتی از روی بیخبری.
- با این حال، در مواجهه با مدعیان، باید هشیار بود تا فریب ابلیسهای آدمنما را نخوریم.
Sources: d1-s24 · 00:46:06 d1-s24 · 01:23:43
This text was reconstructed from Dr. Abdolkarim Soroush's recorded Masnavi lectures. It has not been reviewed and approved by him.
Translation & meaning
Translation: That one’s face turned towards the Friend, And that other one’s face, it is the Friend’s face itself. Meaning: This couplet describes two distinct modes of relating to the Divine Beloved: one whose attention is directed towards the Friend, and another whose very visage embodies the presence of the Friend.
Explanation
In this profoundly insightful couplet, Mowlana distinguishes between two fundamental modes of encountering divine reality, a distinction crucial for understanding the various stations of spiritual journey. As I have often emphasized in my lectures, religion and its path are never monolithic; there are manifold ranks and stages, and one cannot view all human beings through the same lens.
The first group (ān yekī) comprises those "whose face turned towards the Friend." These are seekers who have directed their attention (mutawajjih ilā-Allāh) towards God. They are in a state of quest and longing, their hearts turned towards the Qibla of the Beloved, ceaselessly moving towards Him. This state of 'turning towards God' is itself a lofty and highly esteemed station – one of seeking, awareness, diligence, and striving. Yet, Mowlana, much like the prophets, reveals even higher levels to us.
The second group (w-ān yekī) consists of those "whose face, it is the Friend's face itself." This is an astonishing and unparalleled expression. It is no longer merely being attentive to the Friend, but rather a state of becoming identical with the Friend, a complete immersion to the point where the servant's visage becomes the perfect mirror of the Beloved's face. This is the station of Wajh-Allāh (the Face of God), where the mystic reaches a point where you no longer see him, but rather you see God in him. The Prophet Muhammad (PBUH) articulated this when he said: "Whoever has seen me has seen the Truth (God)." This station is not a claim of arrogance or false modesty, but an existential reality where the seeker has become effaced in the Beloved and subsists through Him. In some versions, the subsequent couplet further elucidates this meaning: "To gaze upon the wise is worship / This is the opening of the gates of felicity"; which directly recalls the tradition "Al-nazar ilā wajh al-ʿālim al-ʿibādah" (Gazing upon the face of a scholar/gnostic is worship). Here, there is no longer room for doubt; this is a station where the seeker's bewilderment has reached the zenith of intoxication and complete absorption in the Friend, not a bewilderment born of ignorance or turning away from reality.
This distinction is key to understanding many of the Masnavi's insights. Mowlana never perceives religion as a rigid, lifeless ideology that lumps everyone together. He knows that the diversity of human temperaments and spiritual stations is so immense that each person is connected to the Truth according to their capacity and journey. Thus, one must "gaze upon the face of each and maintain reverence" (rūy-i har yek mī-nigar mī-dār pās), meaning we should recognize and appreciate the station of every seeker, so that we ourselves become 'acquainted with service' (row-shenās). At the same time, we must be vigilant not to accept every claimant to this station, because "since there are many Satans in human form / one should not give one's hand to every hand." This warning is also part of Mowlana's wisdom, ensuring the seeker does not fall into the trap of deceivers.
Key takeaways
- There are two fundamental ways to encounter Divine Reality: turning one's face towards the Friend (seeking Him), or becoming the very face of the Friend (embodying Him).
- The highest spiritual station is complete immersion in the Divine, where the seeker becomes a perfect mirror of God's beauty.
- This profound state, exemplified by the Prophet's saying "Whoever has seen me has seen the Truth," is an existential reality, not a mere claim.
- Religion is not uniform or ideological; the diverse stations of human spiritual journeys must be recognized and appreciated.
- Understanding these ranks leads to an existential 'wonder' (ḥayrat), a state of being utterly immersed and intoxicated in the Friend, not one born of ignorance.
- Despite acknowledging high spiritual claims, vigilance is crucial to avoid falling prey to 'Satans in human form'.
Sources: d1-s24 · 00:46:06 d1-s24 · 01:23:43
به زبانِ تو — Tvoj jezik · AI
Bait ini melukiskan dua cara berhubungan dengan Sang Kekasih Ilahi: yang pertama adalah ia yang mengarahkan perhatiannya *menuju* Sang Sahabat, dan yang kedua adalah ia yang begitu lebur dalam Sang Sahabat hingga wajahnya sendiri *menjadi* Wajah-Nya.
Dalam bait yang sangat mendalam ini, Rumi membedakan dua modus mendasar dalam perjumpaan dengan hakikat Ilahi, sebuah perbedaan yang krusial untuk memahami tingkatan-tingkatan dalam perjalanan spiritual (suluk). Agama dan jalan menujunya tidak pernah seragam; ia memiliki berbagai tingkatan dan maqam, dan manusia tidak dapat dipandang dengan cara yang sama.
Kelompok pertama (ān yekī) adalah mereka yang "wajahnya berpaling menuju Sang Sahabat". Mereka adalah para pejalan (salik) yang telah menghadapkan diri mereka kepada Allah (mutawajjih ilā-Allāh). Mereka berada dalam pencarian dan kerinduan, hati mereka telah berkiblat pada Sang Kekasih, dan mereka terus bergerak menuju-Nya. Keadaan "menghadap Allah" ini sendiri merupakan sebuah maqam yang agung dan terhormat—maqam pencarian, kesadaran, dan kesungguhan. Namun, Rumi, seperti para nabi, menunjukkan kepada kita tingkatan yang lebih tinggi lagi.
Kelompok kedua (w-ān yekī) adalah mereka yang "wajahnya adalah Wajah-Nya jua". Ini adalah ungkapan yang luar biasa dan tak tertandingi. Ini bukan lagi sekadar menghadap Sang Sahabat, melainkan menjadi identik dengan-Nya, lebur sepenuhnya hingga wajah sang hamba menjadi cermin sempurna dari Wajah Sang Kekasih. Inilah maqam Wajh-Allāh (Wajah Allah), di mana seorang arif mencapai titik di mana engkau tidak lagi melihat dirinya, melainkan melihat Tuhan di dalam dirinya. Hal ini selaras dengan sabda Nabi Muhammad SAW: "Barangsiapa melihatku, ia telah melihat Al-Haq (Kebenaran/Tuhan)". Maqam ini bukanlah klaim kesombongan, melainkan sebuah realitas eksistensial di mana sang pejalan telah fana dalam Sang Kekasih dan baqa (kekal) bersama-Nya. Di sinilah keadaan takjub (hairat) sang pejalan mencapai puncak kemabukan dan keleburan dalam Sang Sahabat, bukan takjub yang lahir dari ketidaktahuan atau berpaling dari kebenaran.
Perbedaan ini adalah kunci untuk memahami banyak kearifan dalam Masnavi. Rumi tidak pernah memandang agama sebagai ideologi kaku yang memukul rata semua orang. Ia tahu bahwa keragaman watak dan tingkatan spiritual manusia begitu besar sehingga setiap orang terhubung dengan Kebenaran sesuai kapasitas dan perjalanannya. Oleh karena itu, kita harus "menatap wajah setiap orang dan menjaganya dengan hormat" (rūy-i har yek mī-nigar mī-dār pās), artinya kita harus mengenali dan menghargai maqam setiap pejalan. Namun, pada saat yang sama, kita harus waspada agar tidak menerima setiap klaim spiritual, karena "banyak Iblis berwajah manusia", sehingga kita tidak boleh "menyerahkan tangan pada sembarang tangan".
- دوست
- Secara harfiah 'teman', namun dalam konteks sufi, istilah ini merujuk pada 'Sang Sahabat' atau 'Sang Kekasih', yaitu Tuhan.
- روی او
- Secara harfiah 'wajahnya'. Dalam konteks ini, dapat berarti wajah fisik, tetapi juga secara metaforis berarti perhatian, orientasi, atau esensi keberadaan seseorang.
این بیت دو مرتبه از سلوک را بیان میکند: یکی سالکی است که در جستوجوی حق و رو به سوی اوست، و دیگری عارفی است که چنان در حق فانی شده که صورتش، آینهی تمامنمای صورت حق گردیده است.
مولانا در این بیت بسیار عمیق، دو نوع بنیادین از ارتباط با حقیقت الهی را از یکدیگر متمایز میکند که بیانگر مراتب مختلف سلوک است. دین و راه معنوی، امری یکنواخت نیست و انسانها در مراتب گوناگونی قرار دارند.
گروه اول («آن یکی») کسانی هستند که «روی او شد سوی دوست». اینان سالکانی هستند که جهت حرکت خود را به سوی خداوند قرار دادهاند. آنها در حال جستوجو و طلب هستند و روی دلشان به قبلهی معشوق است. این خود مقامی بسیار ارجمند و والاست؛ مقام طلب، آگاهی و کوشش.
اما گروه دوم («وان یکی») کسانی هستند که «روی او خود روی اوست». این تعبیری شگفتانگیز است که دیگر صرفاً به معنای توجه به دوست نیست، بلکه به معنای یکیشدن با اوست؛ غرقشدن در معشوق تا جایی که چهرهی بنده، آینهی کامل چهرهی او میشود. این همان مقام «وجهالله» است که عارف در آن به جایی میرسد که دیگر او را نمیبینی، بلکه خدا را در او میبینی. این مقام یادآور سخن پیامبر (ص) است که فرمود: «مَن رَآنی فَقَد رَأَی الحَق» (هر که مرا دید، حق را دیده است). این سخن ادعا نیست، بلکه بیان یک واقعیت وجودی است که در آن، سالک در معشوق فانی و به او باقی شده است. این همان حیرتی است که از سر مستی و غرقگی در دوست است، نه حیرتی که از روی غفلت و پشتکردن به حقیقت باشد.
این تمایز، کلید فهم بسیاری از معارف مثنوی است. مولانا دین را یک ایدئولوژی خشک نمیداند، بلکه به تنوع مراتب انسانها آگاه است. از این رو در بیت بعد توصیه میکند که «روی هر یک مینگر میدار پاس»؛ یعنی جایگاه هر سالکی را بشناسیم و قدر بدانیم. اما همزمان هشدار میدهد که فریب مدعیان دروغین را نخوریم، زیرا «چون بسی ابلیسِ آدمروی هست / پس به هر دستی نشاید داد دست».
- دوست
- در ادبیات عرفانی، کنایه از معشوق ازلی یعنی خداوند.
- وان
- شکل قدیمی و مخفف «و آن».
- روی او
- چهرهی او، صورت او. در معنای عرفانی، کنایه از وجود و حقیقت آن شخص است.
یہ بیت محبوبِ الٰہی سے تعلق کی دو قسمیں بیان کرتا ہے: ایک وہ جس کا رُخ دوست کی طرف ہے، اور دوسرا وہ جو دوست میں اس قدر فنا ہو گیا ہے کہ خود اس کی صورت ہی دوست کی صورت بن گئی ہے۔
مولانا اس گہرے شعر میں حقیقتِ الٰہی سے تعلق کی دو بنیادی قسموں میں فرق کرتے ہیں، اور یہ فرق سلوک کے مراتب میں ایک بنیادی فرق ہے۔ دین اور اس کا راستہ کبھی بھی یکساں نہیں ہوتا؛ اس کے مختلف درجات اور منزلیں ہیں، اور تمام انسانوں کو ایک ہی نظر سے نہیں دیکھا جا سکتا۔
پہلا گروہ وہ ہے جس کا ”چہرہ دوست کی سمت ہوا“۔ یہ وہ سالکین ہیں جنہوں نے اپنا رُخ اللہ کی طرف کر لیا ہے۔ وہ تلاش اور طلب میں ہیں، انہوں نے اپنے دل کا قبلہ محبوب کی طرف پھیر لیا ہے اور اسی کی راہ پر گامزن ہیں۔ اللہ کی طرف متوجہ ہونا بذاتِ خود ایک بہت بلند اور قابلِ قدر مقام ہے؛ یہ طلب، آگاہی اور جدوجہد کا مقام ہے۔
دوسرا گروہ وہ ہے جس کا ”چہرہ خود اُسی کا رُخ ہے“۔ یہ ایک حیرت انگیز اور بے مثال تعبیر ہے۔ یہ محض دوست کی طرف متوجہ ہونا نہیں، بلکہ دوست کے ساتھ عینیت پا لینا ہے، اس میں اس حد تک ڈوب جانا کہ بندے کی صورت، محبوب کی صورت کا مکمل آئینہ بن جائے۔ یہی وہ مقامِ ”وَجہُ اللہ“ (اللہ کا چہرہ) ہے جہاں عارف اس منزل پر پہنچ جاتا ہے کہ آپ اسے نہیں دیکھتے، بلکہ اس میں خدا کو دیکھتے ہیں۔ جیسا کہ نبی اکرم ﷺ نے فرمایا: ”مَنْ رَاٰنِی فَقَدْ رَاَی الْحَق“ (جس نے مجھے دیکھا، اس نے حق کو دیکھا)۔ یہ مقام کسی دعوے یا تکبر سے نہیں، بلکہ ایک وجودی حقیقت کے طور پر آتا ہے جس میں سالک فنا فی المحبوب اور بقا باللہ کے مرتبے پر فائز ہو جاتا ہے۔
یہی فرق مثنوی کے بہت سے معارف کو سمجھنے کی کلید ہے۔ مولانا دین کو ایک خشک اور بے روح نظریہ نہیں سمجھتے جو سب کو ایک ہی لاٹھی سے ہانکے۔ وہ جانتے ہیں کہ انسانی طبائع اور روحانی مراتب میں اتنا تنوع ہے کہ ہر شخص اپنی استعداد اور سلوک کے مطابق حقیقت سے جڑا ہے۔ لہٰذا، ہمیں ہر ایک کے چہرے کو دیکھ کر اس کے مرتبے کا پاس رکھنا چاہیے، لیکن ساتھ ہی ہوشیار بھی رہنا چاہیے کہ ہر دعویدار کو اس مقام پر فائز نہ سمجھ لیں، کیونکہ ”بہت سے آدم صورت ابلیس بھی ہیں، پس ہر ہاتھ میں ہاتھ نہیں دینا چاہیے۔“
- بیچون
- بے مثل، بے کیفیت؛ وہ ذات جس کی کیفیت بیان نہ کی جا سکے (اللہ تعالیٰ)
- حیرانی
- حیرت، سرگشتگی؛ یہاں اس سے مراد عارف کی وہ کیفیت ہے جب وہ ذاتِ الٰہی کے جلال میں گم ہو جاتا ہے، نہ کہ لاعلمی والی پریشانی۔
- دوست
- محبوب؛ صوفیانہ شاعری میں یہ اصطلاح اللہ تعالیٰ کے لیے استعمال ہوتی ہے۔
Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited
Your conversation stays on this device unless you share it.
What readers asked0
No questions shared yet — yours could be the first.