M1:399 — شمّه‌ای زین حالِ عارف وا نمود / عقل را هم خواب حسّی در ربود

دا بيت د عارف د حالت په اړه د مولانا د بحث دوام دی؛ هغه حالت چې دی له عادي خلکو بېلوي. مولانا وايي چې عارف ان په ويښه هم د خوب په څېر حالت کې وي. دا په دې مانا نه ده چې سترګې يې پټې وي، بلکې نړۍ ورته د يوه خوب په څېر ده چې پکې هغه څه ويني چې نورو ته په ويښه پټ وي. دا هماغه د قرآن کريم خبره ده چې د اصحاب کهف په اړه وايي: «وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ» (ته به ګومان کوې چې ويښ دي، خو هغوی ويده دي). عارف هم دغسې دی؛ دی د دنيا له چارو غايب نه دی، خو د دې نړۍ له حکمونو، خبرو او کيسو څخه «فارغ» او ازاد دی.

دا «په ويښه خوب» عارف ته دا وړتيا ورکوي چې د نړۍ د ګرځوونکي پټ لاسونه وويني. عارف ځان «د رب په منګول کې د يو قلم» (قلم در پنجهٔ تقلیب رب) په څېر احساسوي؛ داسې قلم چې خپله اراده نه لري او بل يې ګرځوي او خوځوي. خو عادي خلک چې يوازې د حواسو او ظواهرو په سطحه ژوند کوي، دا «منګول» نه ويني. لکه که ته هغه لاس ونه وينې چې قلم ګرځوي، نو ګومان به وکړې چې قلم په خپله ليکل کوي او خپلواک دی. دا خپلواکي چې موږ يې قلم ته منسوبوو، زموږ د ليد د محدوديت له امله ده. خو عارف په ډاګه ويني چې «فعل پندارد به جنبش از قلم» (ګومان کېږي چې حرکت له قلمه دی)، خو دا حرکت په حقيقت کې د بل لاس دی.

اوس، مولانا د دې لپاره چې موږ ته د عارف دا عجيب حالت راوپوهوي، زموږ له «حسي خوب» څخه مرسته غواړي. وايي: «د عارف له حاله يوه بڅرکه چې ښکاره شوه / حسي خوب يې له عامو خلکو عقل هم وتښتاوه». يعنې د عارف د دې حالت د يوې برخې د پوهېدو لپاره، خپل عادي خوب ته مراجعه وکړئ. په خوب کې، موږ پر خپلو خوبونو او ان حرکتونو هېڅ اراده او واک نه لرو. هلته موږ سل په سله غيرفعال او د نورو ځواکونو په لاس کې يو. همدا «حسي خوب» چې زموږ عادي عقل نيسي او موږ له ارادې او خپلواکۍ څخه تشوي، د عارف د هماغه حالت يوه وړه بېلګه کېدای شي. په دې توپير چې عارف په دې غيرفعال حالت کې د رب د تدبير لاس ويني، خو د عادي خلکو عقل په دې «حسي خوب» کې يوازې په ظواهرو بوخت وي او د هغه لاس له ليدلو عاجز وي.

这句诗继续探讨鲁米关于“灵知者”（عارف, ʿārif）的境界，这种境界将他们与凡人区分开来。鲁米指出，灵知者即便在清醒时，也处于一种近似睡眠的状态。这并非指他们闭着眼睛，而是说，对他们而言，这个世界如同一场梦，他们在梦中得见各种幻景，洞悉那些对清醒的常人而言隐藏的秘密。这正是《古兰经》在谈到“岩洞人”（اصحاب کهف）时所说的：“你以为他们是醒着的，其实他们是睡着的。”（وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ）灵知者也是如此；他们并未脱离尘世的事务，却“超然”于这个世界的法则、言谈和故事之外。

这种“醒中之眠”使灵知者得以看见那只掌管宇宙的无形之手。灵知者视自己为“主翻转之指间的笔”（قلم در پنجهٔ تقلیب رب）；这支笔自身没有意志，全凭另一位的力量而被转动和驱使。它的一切运动，都由一个更高的力量精心编排。然而，只活在感官与表象层面的凡夫俗子，是看不到这“指”的。正如你若看不见那只握笔的手，便会以为笔是凭自己的意志在书写，拥有自主权。我们赋予笔的这种“独立性”和“自主性”，源于我们视野的局限。但灵知者清楚地看到，“人以为行动出自笔的摇摆”，而这摇摆实际上源自另一只手。

现在，为了让我们理解灵知者这种奇特的境界，鲁米借助了我们自身的“感官之眠”。他说：“灵知者的此番境界，仅展露些许，感官之眠亦将常人的理智掳去。”意思是，要想领会灵知者境界的一角，不妨参照我们自己的普通睡眠。在睡梦中，我们对梦境乃至身体的动作都没有任何意志或控制力。我们翻身，并非出于自愿；我们做梦，内容也不由我们决定。在那种状态下，我们是完全被动的，任由其他力量摆布。这种笼罩我们凡俗理智、剥夺我们意志与独立的“感官之眠”，可以作为灵知者境界的一个微缩样本。不同之处在于，灵知者在这种被动状态中，看见了神意之手；而凡夫俗子的理智在这种“感官之眠”中，只关注表象，无力看见那只手。

این بیت در ادامۀ توصیف حال عارف است که او را از مردم عادی متمایز می‌کند. مولانا می‌گوید عارف حتی در بیداری نیز در وضعیتی شبیه به خواب به سر می‌برد. نه اینکه چشمانش بسته باشد، بلکه دنیا برای او همچون رؤیایی است که در آن اسراری بر او آشکار می‌شود که بر دیگران پوشیده است. این همان حالتی است که قرآن دربارۀ اصحاب کهف می‌فرماید: «وَ تَحْسَبُهُمْ أَیْقَاظًا وَ هُمْ رُقُودٌ» (گمان می‌کنی بیدارند، حال آنکه خفته‌اند). عارف نیز چنین است؛ از احوال دنیا غایب نیست، اما از قیل و قال و قصه‌های آن «فارغ» است.

این «خوابِ بیداری» به او امکان می‌دهد تا دست‌های پنهان گردانندۀ عالم را ببیند. عارف خود را همچون «قلمی در پنجۀ تقلیب رب» می‌یابد؛ قلمی بی‌اراده که دیگری آن را می‌چرخاند. اما مردم عادی که تنها در سطح حواس و ظواهر زندگی می‌کنند، این «پنجه» را نمی‌بینند و گمان می‌کنند قلم از خود اراده دارد. این استقلال ظاهری، ناشی از محدودیت دید ماست.

حال، مولانا برای آنکه این حالت غریب عارف را به ما بفهماند، از تجربۀ «خواب حسی» خودمان کمک می‌گیرد. می‌گوید برای درک گوشه‌ای از این حال عارف، به خواب عادی خودتان رجوع کنید. در خواب، ما هیچ اراده و اختیاری بر رؤیاها یا حرکاتمان نداریم و کاملاً منفعل هستیم. این «خواب حسی» که عقل عادی ما را در بر می‌گیرد و ما را از اراده تهی می‌کند، می‌تواند نمونۀ کوچکی از همان حال عارف باشد. با این تفاوت که عارف در این انفعال، دستِ تدبیر الهی را می‌بیند، اما عقل مردمان عادی در این خواب، تنها به ظواهر سرگرم است و از دیدن آن دست ناتوان.