M2:747 — پرتوی بر قلب زد خالص ببین / بی محک زر را مکن از ظن گزین

This beyt appears in a section where Rumi discusses the human tendency to seek out 'good' things, yet often being deceived by imitations. He uses the metaphor of people seeking gold, but many lack the discerning eye to tell true gold from counterfeit. The 'ray' (پرتو) that strikes the heart signifies an initial impression or a flash of insight, which might reveal purity. However, Rumi immediately cautions against relying solely on such an impression without proper verification. The 'touchstone' (محک) is the crucial element here, representing a reliable standard, a test, or a method of critical discernment. In the broader Sufi context, this touchstone can be understood as spiritual insight, inner purity, or the guidance of a true spiritual master, which allows one to distinguish between genuine spiritual experiences or truths and mere illusions or deceptions. The preceding couplet (M2:746) states that 'the common eye cannot distinguish counterfeit from gold,' setting up the need for this 'touchstone' as a tool for deeper perception.

این بیت در ادامه‌ی داستان مردی است که در جستجوی خانه، با ویرانه‌ای روبرو می‌شود که دوستش آن را با «اگر» و «مگر» توصیف می‌کند. مولانا از این داستان نتیجه می‌گیرد که همه‌ی انسان‌ها جویای خوشی و سعادت (طلای خالص) هستند، اما اغلب فریب ظواهر و خوشی‌های دروغین (طلای قلب یا تقلبی) را می‌خورند، زیرا ابزار تشخیص درست را ندارند.

بیت ۷۴۷ دو راه برای این تشخیص ارائه می‌دهد: راه اول، تابش پرتوی از عالم غیب است؛ یک الهام یا بصیرت ناگهانی که حقیقت را بر دل آشکار می‌کند و فرد می‌تواند خالص را از ناخالص ببیند. این یک موهبت خاص است.

راه دوم که برای عموم قابل دسترس‌تر است، استفاده از «محک» است. محک در اینجا استعاره از معیاری قابل اعتماد برای سنجش حقیقت است. این محک می‌تواند عقل سلیم، دانش یقینی، شریعت، یا مهم‌تر از همه، راهنمایی یک پیر و مرشد کامل باشد. مولانا هشدار می‌دهد که تکیه بر «ظن» و گمان شخصی در امور معنوی، مانند انتخاب طلا بدون محک، قطعاً به خطا و گزینش امر باطل می‌انجامد. ابیات بعدی نیز همین نکته را بسط می‌دهند که اگر خودت محک نداری، باید نزد دانایی بروی و خود را به او بسپاری.