Čitaj Knjiga 6 Saznanje tog stranca o smrti muhtesiba i njegovo traženje oprosta zbog oslanjanja na stvorenja i pouzdanja u njihov dar, sjećanje na Božije blagodati i pokajanje Bogu zbog svojih grijeha: "Zatim oni koji ne vjeruju u Gospodara svoga, izjednačavaju Ga." Bejt 3133

M6:3133 — چون همی کرد از عدم گردون پدید / وین بساط خاک را می‌گسترید

چون همی کرد از عدم گردون پدیدوین بساط خاک را می‌گسترید
✦ Renderuj ovaj bejt na Bosanski

M6:3133

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — iz njegovih snimljenih predavanja o Mesneviji

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن هنگام که او آسمان‌ها را از نیستی پدیدار می‌ساخت و این گسترهٔ خاک را پهن می‌کرد. معنا: این بیت به عمل خلقت کیهان و زمین توسط خداوند از عدم اشاره دارد و تصویری از آغاز هستی را ارائه می‌دهد.

شرح

این بیت، با لحنی قاطع و صریح، به روایت مولانا از آفرینش کیهان و گستردن زمین اشاره می‌کند؛ آن لحظه‌ای که خداوند «گردون» را «از عدم پدید» آورد و «بساط خاک» را «می‌گسترید». این تصویری است که مولانا، همچون عالمان و اندیشمندان هم‌عصر خود، از فرآیند خلقت ارائه می‌دهد: عملی مستقیم، دفعی و با طراحی واحد. خداوند مستقیماً موجودات را خلق کرد و به هر کدام ظرفیت‌هایشان را بخشید.

اما باید توجه داشت که تفسیر ما از این ابیات در عصر حاضر، با تفاوت‌های شگرفی همراه است. دیدگاه‌های سنتی دربارهٔ آفرینش، که در کتب مقدس و فرهنگ دینی ما ریشه دوانده، اغلب خلقت را یک حادثهٔ تاریخیِ حقیقیِ دفعی و در زمانی مشخص، مثلاً شش هفت هزار سال پیش، می‌پنداشتند. اما امروز، ذهنیت ما عمیقاً تحت تأثیر نظریهٔ تکامل و علوم نوین قرار گرفته است. دیگر نمی‌توانیم بپذیریم که «یک‌دفعه عقل پدید آمده، یک‌دفعه جسم انسانی پدید آمده» یا اینکه موجودات زنده «دفعتاً واحده» خلق شده‌اند.

من بر این باورم که این دیدگاه، اگرچه در زمان مولانا رایج بود، اکنون باید با تفسیری نو خوانده شود. خلقت نه یک واقعهٔ دفعی، بلکه یک فرآیند تدریجی و میلیون‌ها ساله بوده است. مولکول‌ها بر هم نهاده شده‌اند، اندام‌ها ذره‌ذره شکل گرفته‌اند، و آدمی نیز «یک‌باره صاحب عقل و هوش» نشده است. حتی تصور اینکه «آدم از خاکه» نیز امروز بیش از آنکه یک واقعیت شیمیایی باشد، یک استعارهٔ لطیف دینی است. ساختمان وجودی ما کربنی است، نه سیلیسیومی. بنابراین، «فوت کوزه‌گری» و «گل فخاری» در قرآن و مثنوی، تمثیل‌هایی زیبا و عویص از قدرت آفرینش الهی هستند، نه گزارش‌هایی علمی از چگونگی دقیق خلقت.

این به معنای بی‌معنا دانستن شعر مولانا نیست. خیر! بلکه باید این ابیات را در پرتو اندیشه‌های جدید بازخوانی کرد. آن «طراحی مستقیم دفعتاً واحده» که قدما می‌پنداشتند، باید جای خود را به «طرح تدریجی‌الحصولی» بدهد. خداوند در خلقت، عجله و شتابی نداشته است؛ بلکه با صبوری و طمأنینه، مسیر تدریج را پیموده است. این رویکرد به ما امکان می‌دهد تا ضمن حفظ حرمت کلام مولانا، آن را با فهم امروزین خود سازگار یابیم. این نگاه تدریجی به خلقت، خود نشان‌دهندهٔ عمق و استمرار تدبیر الهی است که در هر لحظه و هر گام، در کار است و بیکار نیست.

نکات کلیدی

  • خلقت کیهان و زمین از عدم، تجلی‌گاه قدرت مطلق الهی است.
  • تصویر مولانا از خلقت، انعکاس‌دهندهٔ درک سنتی از آفرینشِ دفعی و مستقیم است.
  • در روزگار ما، این ابیات باید با رویکردی استعاری و در پرتو نظریهٔ تکامل بازخوانی شوند.
  • «طراحی مستقیم دفعتاً واحده» جای خود را به «طرح تدریجی‌الحصولی» می‌دهد؛ خلقت فرآیندی صبورانه و طولانی بوده است.

Sources: d6-s70 · 11:10:00 d6-s70 · 12:33:00 d6-s70 · 14:19:00

به زبانِ تو — Tvoj jezik · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.