Čitaj Knjiga 6 Odlazak prinčeva u očinske zemlje nakon što su se oprostili od kralja, i kraljevo ponovno opomena prilikom oproštaja. Bejt 3635

M6:3635 — هم‌چو آن حجرهٔ زلیخا پر صور / تا کند یوسف به ناکامش نظر

هم‌چو آن حجرهٔ زلیخا پر صورتا کند یوسف به ناکامش نظر
✦ Renderuj ovaj bejt na Bosanski

M6:3635

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — iz njegovih snimljenih predavanja o Mesneviji

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: همچون آن حجرهٔ زلیخا که پر از نگاره‌ها بود، تا یوسف ناچار به او (زلیخا) نظر کند. معنا: زلیخا اتاق خود را از تصاویر چهره‌اش پر کرده بود تا یوسف در هر سو که می‌نگرد، چهرهٔ او را ببیند و به او التفات پیدا کند.

شرح

این بیت در بستر داستانی وسیع‌تر در مثنوی می‌آید؛ آنجا که پادشاهی سه پسر خود را از ورود به «دژ ذات الصور» یا «قلعهٔ هوش‌ربا» برحذر می‌دارد. مولانا، برای تبیین ماهیت این قلعه که سرتاسر آن از صورت و نگاره پوشیده است، به تمثیل حجرهٔ زلیخا رجوع می‌کند. زلیخا، چنان که در حکایات آمده است (نه در نص صریح قرآن)، اتاق خود را تماماً با نقش و نگار چهرهٔ خویش مزین کرده بود. هدف او این بود که یوسف، حتی اگر از شرم یا برای گریز از او چشم فرومی‌انداخت، هر سو که می‌نگریست، باز هم زلیخا را در برابر خود ببیند و در نهایت مفتون او شود. این یک حیلهٔ زیرکانه (مکید) برای به دام افکندن یوسف بود؛ راهی برای سلب اختیار و اجبار نگاه یوسف به خود. ماهیت «ناکامش» نیز همین اجبار و سلب اختیار را می‌رساند.

اما مولانا در اینجا یک جهش بزرگ می‌کند، از داستان زلیخا و یوسف فراتر می‌رود و آن را به مثابه‌ یک تمثیل برای جهان آفرینش به کار می‌گیرد، اما با معنایی عکس. او نمی‌گوید شیطان یا دنیا نیز همچون زلیخا جهان را پر از نقوش فریبنده کرده تا آدمیان را به دام اندازد. بلکه می‌گوید خداوند نیز این جهان را پر از صورت خویش کرده است، اما نه برای فریب، بلکه برای ظهور جمال.

این جهان، به تعبیر عرفا، آینه‌ای است که خداوند خود را در آن متجلی ساخته است. اگرچه آدمی «بهترین آینه» است که خداوند بر صورت خویش او را آفریده و تمام و کمال جمال خود را در او نمایانده، اما سایر موجودات نیز، هر یک به سهم خود، آینه‌هایی کوچک‌ترند. «بهر دیده روشنان یزدان فرد / شش جهت را مظهر آیات کرد.» برای کسانی که چشم بینا دارند، هر سوی این عالم، هر حیوان و نامی، مظهری از آیات و جمال ربانی است. خداوند، به تعبیر قرآنی «اینما تولوا فثم وجه الله»، در هر سو که رو کنیم، آنجاست؛ تمام در و دیوار کائنات از تمثال او منقوش است، نه عکسی از او، بلکه خود اوست که سر از هر روزنه و دریچهٔ عالم بیرون آورده و خود را به ما نشان می‌دهد.

تفاوت در نگرش عاشق و غیرعاشق است: «آنکه عاشق نیست، او در آب در / صورت خود بیند ای صاحب بصر.» فرد خودبین و بی‌عشق، وقتی در آینه یا آب جهان می‌نگرد، فقط خود را می‌بیند. اما عاشق راستین، با فنای صورت خود در معشوق، دیگر خودی نمی‌بیند. «صورت عاشق چو فانی شد در او / پس در آب اکنون که را بیند؟ بگو؟» او در آب و در تمام جهان، جز معشوق نمی‌بیند.

اینجاست که مولانا از «صنع غیور» خداوند سخن می‌گوید. غیرت الهی، که به معنای نفی غیریت و عدم پذیرش شریک است، نمی‌گذارد که جز حسن او در دیدهٔ عاشق جلوه کند. عشق «شرکت‌سوز» است؛ هرچه غیر اوست را می‌سوزاند و تنها معشوق را باقی می‌گذارد. بنابراین، این صور که زلیخاگونه تمام حجرهٔ جهان را پر کرده‌اند، برای عاشقان، عین تجلی خداوندند و از این روست که دیدهٔ روشن‌بین، در هر روی حوری، حسن حق را می‌بیند و همه چیز را زیبا می‌یابد.

نکات کلیدی

  • بیت، داستان حجرهٔ زلیخا را تمثیلی برای درک ماهیت «دژ ذات الصور» (قلعهٔ پر از نگاره‌ها) به کار می‌گیرد که نمادی از کثرت و جلوهٔ صور در جهان است.
  • هدف زلیخا از پر کردن حجره با صور خودش، سلب اختیار از یوسف و واداشتن او به دیدن و توجه به خویشتن بود (ناکامش نظر).
  • مولانا از این تمثیل دنیوی فراتر می‌رود: خداوند نیز جهان را پر از صور خویش کرده است، اما نه برای فریب، بلکه برای ظهور جمال و خودنمایی.
  • جهان آینه‌ای است که خداوند خود را در آن متجلی ساخته، و آدمی بهترین و بزرگترین آینهٔ جمال الهی است.
  • برای 'دیده روشنان' و عشاق حقیقی، هر سوی عالم، از حیوان تا جماد، مظهری از آیات و 'وجه الله' است (اینما تولوا فثم وجه الله).
  • عاشق راستین، در جهان جز معشوق نمی‌بیند، زیرا خود او در معشوق فانی شده است؛ برخلاف فرد خودبین که در هر صورت تنها خود را می‌یابد.
  • غیرت الهی، 'شرکت‌سوز' است و اجازه نمی‌دهد چیزی جز حسن او در دیدگان عاشق پدیدار شود.

Sources: d6-s80 · 01:00:09 d6-s80 · 01:02:04

به زبانِ تو — Tvoj jezik · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.