Čitaj Knjiga 6 Odlazak prinčeva u očinske zemlje nakon što su se oprostili od kralja, i kraljevo ponovno opomena prilikom oproštaja. Bejt 3659

M6:3659 — پس ازین یغوی به قوما کثیر / هم ازین یهدی به قلبا خبیر

پس ازین یغوی به قوما کثیرهم ازین یهدی به قلبا خبیر
✦ Renderuj ovaj bejt na Bosanski

M6:3659

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — iz njegovih snimljenih predavanja o Mesneviji

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پس از این [فرمان و نهی] است که او گروهی انبوه را به گمراهی می‌کشاند؛ و باز از همین [فرمان] است که دلی آگاه را هدایت می‌کند. معنا: مولانا در اینجا توضیح می‌دهد که چگونه یک فرمان یا نهی الهی واحد می‌تواند در مواجهه با سرشت‌های متفاوت آدمیان، نتایج متفاوتی از هدایت یا ضلالت را به بار آورد و ماهیت درونی افراد را آشکار سازد.

شرح

این بیت، بی‌گمان، شاهدی است بر عمق و ظرافت نگاه مولوی به مسئله هدایت و ضلالت الهی که بارها در قرآن مجید مطرح شده و مفسران را به جدال کشانده است. مولانا در اینجا یک تفسیر بدیع و رهایی‌بخش از این آیات ارائه می‌دهد که به هیچ‌روی با جبر مطلق سازگار نیست؛ تفسیری که سرشت آدمی را در کانون توجه قرار می‌دهد.

پیش از این بیت، مولوی از تأثیر «نهی» سخن می‌گوید: «نهی بر اهل تقوا تبغیض شد / نهی بر اهل هوا تحریص شد.» این مقدمه، کلید فهم این بیت است. نفس «نهی الهی» – یک فرمان یا ممنوعیت واحد – در دو گروه از آدمیان اثری کاملاً متفاوت می‌گذارد. بر اهل تقوا، امری منفور و مبغوض می‌شود و آن‌ها را از ارتکاب آن بازمی‌دارد. اما بر اهل هوا و آنان که خویشتن‌داری ندارند و ترمزهای وجودشان ضعیف است، عامل ترغیب و تحریک بیشتر می‌شود؛ گویی دعوت می‌کند که بروند و طعم ممنوعه را بچشند. این نهی نه تنها بازدارنده نیست، که بر شوق ایشان می‌افزاید.

مولانا از همین‌جا به آیات قرآنی ناظر بر گمراه‌کنندگی یا هدایت‌بخشی الهی می‌رسد، اما با تفسیری متفاوت. خداوند با «نهی» خود، گروه کثیری را به اغوا و گمراهی می‌کشاند و هم از همین «نهی» است که دلی باخبر و آگاه را به راه راست هدایت می‌کند. نکته اساسی اینجاست: «این» – یعنی نهی الهی – به ذات خود گمراه‌کننده یا هدایت‌بخش نیست؛ بلکه پرده از سرشت باطنی آدمیان برمی‌دارد. این نه یک عملِ جبری از سوی خداوند، بلکه یک «آزمون» است.

همان‌طور که در سخنرانی‌های خود مکرراً گفته‌ام، این آیات گمراه‌کنندگی یا هدایت‌بخشی الهی، به هیچ وجه به معنای سلب اختیار از انسان نیست. خداوند در اینجا نه اینکه کسی را بی‌جهت گمراه کند، بلکه با این نهی و امر، «آزمونی» بر پا می‌کند. این امتحان است که «سرشت» و «ذات» انسان‌ها را آشکار می‌سازد. نهی، مانند یک کاتالیزور عمل می‌کند؛ واکنش آن در هر فرد، بسته به «قلب خبیر» یا «قوم کثیر» بودن اوست؛ یعنی وابسته به کیفیت باطنی وجود او. این نه جبر است، بلکه پرده‌برداری از ماهیت انسان‌هاست.

کسانی که سرشت پاک و دلی بیدار دارند، با نهی الهی متوقف می‌شوند و همین امر، نشانه بیداری و پارسایی آن‌هاست که نتیجه‌اش هدایت است. اما آنان که سرشتی عصیانگر و دلی بیمار دارند، نهی برایشان حکم تحریک و وسوسه را پیدا می‌کند و سرشت ناپاکشان آشکار می‌شود که ثمره‌اش ضلالت است. در این صورت، خداوند «اغوا می‌کند»، اما نه به این معنا که ایشان را مجبور به گمراهی کند، بلکه اسباب آشکار شدن ذات گمراه‌شده‌شان را فراهم می‌آورد.

اینجاست که مولوی بی‌نظیر است. او نه تنها جبرگرایی را مردود می‌شمارد، بلکه شیوه عمل مشیت الهی را در آشکارسازی «خویشتن انسان» به ظریف‌ترین شکل ممکن بیان می‌کند. «خویشتن‌شناسی» که از «اصول اصول اصول دین» است، در مواجهه با چنین آزمون‌هایی میسر می‌شود. این نه سلب اختیار، بلکه فرصتی برای «تجلی ماهیت درونی» است؛ تجلی سرشت حقیقی‌ای که در پس پرده پنهان بود. مولانا بهترین مفسر این گونه آیات دشوار قرآن است، بی‌تردید.

نکات کلیدی

  • فرمان‌ها و نهی‌های الهی، آزمونی هستند برای آشکار شدن سرشت باطنی انسان‌ها.
  • یک فرمان واحد می‌تواند در مواجهه با اهل تقوا موجب تنفر از گناه و هدایت شود، و در مواجهه با اهل هوا موجب تحریک و ضلالت.
  • مولوی با این تفسیر، تبیینی بدیع از آیات «هدایت و ضلالت» قرآن ارائه می‌دهد که هرگونه جبرگرایی را رد می‌کند.
  • خداوند کسی را بی‌جهت گمراه نمی‌کند، بلکه شرایطی را فراهم می‌آورد تا ماهیت درونی افراد، خواه «قلب خبیر» خواه «قوم کثیر»، تجلی یابد.
  • این بیت نشانگر عمق «خویشتن‌شناسی» است؛ ریشه‌ای‌ترین اصل دین از دیدگاه مولانا.

Sources: d6-s81 · 09:08:00 d6-s81 · 10:17:00 d6-s81 · 11:13:00

به زبانِ تو — Tvoj jezik · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.