Čitaj Knjiga 6 Rasprava ptice sa lovcem o asketizmu i značenju asketizma od kojeg je Poslanik, a.s., zabranio svom ummetu, rekavši: Nema monaštva u islamu Bejt 536

M6:536 — کان زمان پیش از خرابی بصره است / بوک بصره وا رهد هم زان شکست

کان زمان پیش از خرابی بصره استبوک بصره وا رهد هم زان شکست
✦ Renderuj ovaj bejt na Bosanski

M6:536

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — iz njegovih snimljenih predavanja o Mesneviji

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن زمان که از آن سخن می‌گوییم، پیش از ویرانی بصره است؛ باشد که بصره از آن آسیب رهایی یابد. معنا: مولانا با آوردن این ضرب‌المثل عربی، تاکید می‌کند که چاره‌اندیشی و توبه باید پیش از وقوع فاجعه صورت گیرد، وگرنه پس از آن دیگر سودی ندارد.

شرح

این بیت، همچون بسیاری از تمثیل‌های مثنوی، یک نکتهٔ بنیادین حکمی و اخلاقی را با ضرب‌المثلی دیرین درهم می‌آمیزد تا عمق کلامش بیشتر شود. مولانا در اینجا به مرغی اشاره می‌کند که از روی حرص، دانه را می‌خورد و در دام می‌افتد، سپس شروع به تلاوت سوره یاسین و انعام می‌کند. اما این تلاوت پس از واقعه، بی‌فایده است. اینجا مولانا قاطعانه می‌گوید: «بعد درماندن چه افسوس و چه آه / پیش از آن بایست این دود سیاه.»

معنای حقیقی این بیت و پیام روشن آن این است که «علاج واقعه قبل از وقوع باید کرد.» اگر پیش از آنکه شعلهٔ حرص زبانه کشد و دانه بر ما همچون دام شود، ناله‌ای از سر توبه و بیداری برآوریم، آن ناله سودمند است. اما ناله پس از گرفتاری، صرفاً «افسوس و آه» است که هیچ گرهی را نمی‌گشاید.

مولانا در اینجا از یک ضرب‌المثل مشهور عربی بهره می‌برد: «قبل از خرابی بصره.» بصره شهری بود که بارها ویران شد، چه با سیل و چه با هجوم دشمنان، و به همین دلیل نمادی از سرنوشت محتوم و غیرقابل بازگشت شد. پس «پیش از خرابی بصره» به معنای «پیش از آنکه کار از کار بگذرد» و «پیش از فوت فرصت» است. مولانا واژهٔ «بوک» را نیز به کار می‌گیرد که به معنی «بود که»، «شود که» یا «احتمال دارد که» است. یعنی شاید که بصره از این آسیب رهایی یابد؛ یعنی اگر پیش از ویرانی دست به کار شویم، هنوز امید هست. این امید، خود موهبتی است که در گرو عمل پیشگیرانه است.

برای توضیح بیشتر این نکته، مولانا ابیات دیگری را نیز در پی می‌آورد که همین معنا را تکرار می‌کنند، از جمله نالیدن بر خویشتن پیش از مرگ و نه پس از آن، یا بوسه دادن بر رخ معشوق در حیات او، نه بر سنگ مزارش پس از ممات. او می‌گوید: «ابکلی قبل الثبور فی النوا / بعد طوفان النوا خل البکا»؛ یعنی پیش از آنکه در هجران هلاک شوی، بگری و راهی به وصال بجوی، اما پس از طوفان هجران، دیگر گریه را رها کن که سودی ندارد.

این حکمت عملی، در داستان آن پاسبان بی‌فکر کاروان به اوج خود می‌رسد. پاسبانی که وظیفه‌اش مراقبت از اموال کاروانیان در برابر دزدان است، اما هنگام حمله دزدان خاموش می‌نشیند و اجازه می‌دهد تمام مال و اسباب کاروان به یغما رود. سپس، پس از رفتن دزدان، با نعره و چوبک‌زدن و هیاهو، وانمود می‌کند که در حال انجام وظیفه است. این مثال نشان می‌دهد که عمل پس از فاجعه، نه تنها بی‌فایده است، بلکه گاه مضحک و توام با ریا و فریب. این همان نکته‌ای است که مولانا با ژرف‌بینی خاص خود، نه تنها در فقه ظاهری و حیله‌های شرعی، بلکه در تمام ساحت‌های سلوک باطنی و زندگی انسان گوشزد می‌کند: بیداری و اقدام به موقع، جوهر عقل و تدبیر است.

نکات کلیدی

  • باید پیش از وقوع فاجعه، تدبیر و چاره‌اندیشی کرد؛ «علاج واقعه قبل از وقوع باید کرد.»
  • توبه و ندامت پس از گرفتاری بی‌اثر است؛ ناله‌ای که از دل برمی‌خیزد، باید پیش از افتادن در دام باشد.
  • ضرب‌المثل «پیش از خرابی بصره» نمادی از فرصت‌سوزی و عمل دیرهنگام است.
  • امید به رهایی از شکست، در گرو اقدام پیشگیرانه و بیداری در لحظهٔ مناسب است.
  • حکایت پاسبان بی‌فکر، تأکید بر بیهودگی و ریاکاریِ عمل پس از فاجعه دارد.

Sources: d6-s12 · 32:00 d6-s12 · 35:25 d6-s12 · 2:05:04

به زبانِ تو — Tvoj jezik · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.