M1:1983 — از مؤنث وز مذکر برترست / این نی آن جانست کز خشک و ترست

مولانا در ابیات پیشین، به حدیثی اشاره می‌کند که در آن پیامبر اسلام همسرش عایشه را «حمیرا» (که واژه‌ای مؤنث است) خطاب می‌کند. او توضیح می‌دهد که این خطاب، به روح و جان پاک اوست، نه صرفاً به جسم زنانه‌اش. این بیت، آن نکته را به یک اصل کلی عرفانی تبدیل می‌کند.

بخش اول بیت («از مؤنث وز مذکر برترست») تأکید می‌کند که «جان» یا روح الهی، یک حقیقت فراجنسیتی است. دسته‌بندی‌های زمینی مانند زن و مرد، که به جسم و نقش‌های اجتماعی مربوط می‌شوند، به ساحت روح راه ندارند. روح، در ذات خود، نه مؤنث است و نه مذکر، بلکه از این دوگانگی‌ها فراتر است.

بخش دوم بیت («این نی آن جانست کز خشک و ترست») این «جان» متعالی را از «جان» حیوانی یا نفس مادی متمایز می‌کند. در طب و فلسفهٔ قدیم، جسم موجودات زنده را ترکیبی از چهار عنصر می‌دانستند که دارای طبایع «خشک» و «تر» (و گرم و سرد) بودند. مولانا می‌گوید روحی که از آن سخن می‌گوییم، آن نیروی زیستیِ وابسته به تن و عناصر مادی نیست، بلکه حقیقتی از عالم دیگر است که در جسم تجلی کرده اما اسیر آن نیست.