M5:3085 — لیک بی هیچ آلتی صنع صمد / اختیارش را کمند او کند

این بیت در میانهٔ بحث پیچیدهٔ جبر و اختیار قرار دارد. مولانا در اینجا می‌خواهد نشان دهد که چگونه ارادهٔ مطلق خداوند (اختیار او) بر ارادهٔ انسان (اختیار ما) حاکم است، بدون آنکه ارادهٔ انسان را نفی کند.

تصویر اصلی بیت، «کمند» است. خداوند برای به دام انداختن «صید» (انسان یا ارادهٔ او) نیازی به ابزارهای مادی مثل دام و سگ شکاری ندارد. خودِ «صُنع» یا آفرینش او، که تجلی ارادهٔ اوست، به شکلی نامرئی و بدون واسطه عمل می‌کند. ارادهٔ الهی مانند کمندی است که بر گردن ارادهٔ ما می‌افتد و آن را به جهتی که مقدر است، هدایت می‌کند. این کمند، ابزاری بیرونی نیست؛ بلکه قدرتی است که در بطن خودِ هستی و در ساختار وجودی ما تنیده شده است.

بنابراین، مولانا نه جبر مطلق را می‌پذیرد (که انسان هیچ اراده‌ای ندارد) و نه اختیار مطلق را (که انسان کاملاً مستقل از خداست). او تصویری ارائه می‌دهد که در آن، ارادهٔ انسان واقعی و مؤثر است، اما این اراده در نهایت در اقیانوس ارادهٔ الهی شناور است و توسط آن جهت داده می‌شود. خداوند با خودِ آفرینشگری‌اش، بدون نیاز به هیچ وسیله‌ای، ارادهٔ ما را مقهور و تسلیم ارادهٔ خویش می‌سازد.