M5:3096 — گاو گر یوغی نگیرد می‌زنند / هیچ گاوی که نپرد شد نژند

این بیت در میانهٔ بحثی طولانی دربارۀ اختیار و جبر آمده است. مولانا در اینجا استدلالی بسیار ساده و ملموس برای اثبات اختیار انسان و مسئولیت او در برابر اعمالش می‌آورد. او انسان را به گاوی تشبیه می‌کند که برای شخم زدن به کار گرفته می‌شود.

تمثیل گاو و یوغ: همان‌طور که از یک حیوان انتظار می‌رود که یوغ را بر گردن نهد و زمین را شخم بزند، از انسان نیز انتظار می‌رود که به امر و نهی الهی گردن نهد. اگر گاو از زیر کار در برود و سرکشی کند (بجهد)، صاحبش او را می‌زند. این تنبیه برای عملی است که گاو با نوعی «اختیار» حیوانی انجام داده است. هیچ‌کس گاوی را که آرام کارش را می‌کند، تنبیه نمی‌کند و در نتیجه آن گاو «نژند» و افسرده نمی‌شود. این مثال ساده نشان می‌دهد که حتی در عالم حیوانات نیز نوعی مسئولیت در برابر عمل وجود دارد و پاداش و جزا بر مبنای آن است.

مولانا با این مثال می‌خواهد به جبری‌مذهبان بگوید: چطور شما برای یک حیوان قائل به مسئولیت و تنبیه هستید، اما انسان را که دارای عقل و اراده است، مجبور محض و فاقد مسئولیت می‌دانید؟ اگر تنبیه گاو به خاطر سرپیچی‌اش امری معقول و پذیرفته است، پس کیفر انسان گناهکار نیز به طریق اولی معقول و عادلانه است. این استدلال، بهانۀ «خواست خدا بود که من گناه کردم» را باطل می‌کند و تأکید دارد که خواست و ارادهٔ خود فرد نیز در این میان نقشی اساسی دارد.