Lesen› Buch 6› Der Prophet ﷺ weist Siddiq (möge Allah mit ihm zufrieden sein) an: »Wenn du Bilal kaufst, werden sie aus Sturheit den Preis erhöhen. Lass mich an dieser Wohltat teilhaben, sei mein Bevollmächtigter und nimm die Hälfte des Preises von mir.«› Vers 1014

M6:1014 — در همه ز آیینهٔ کژساز خود / منگر ای مردود نفرین ابد

در همه ز آیینهٔ کژساز خودمنگر ای مردود نفرین ابد
✦ Diesen Beyt auf Deutsch rendern

M6:1014

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — aus seinen aufgezeichneten Masnawi-Vorlesungen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: در تمامی امور، از آینهٔ کژساختهٔ ذهن خودت منگر، ای رانده‌شدهٔ از رحمت و سزاوار نفرین ابدی.

معنا: این بیت به انسان‌هایی هشدار می‌دهد که با دیدگاهی نادرست و خودساخته به جهان می‌نگرند و حقایق را وارونه می‌بینند؛ چنین کسانی، به دلیل کژبینی‌شان، سزاوار دوری از حقیقت و رحمت الهی‌اند.

شرح

این بیتِ مولانا، ندایی است برای اصلاح بینش و نگاه ما به جهان، و هشدار می‌دهد که مبادا از آینه‌ای بنگریم که خودمان آن را کژ ساخته‌ایم و به تباهی کشیده‌ایم. مولانا این سخن را در دل حکایتی شورانگیز و بی‌پروا از ابوبکر صدیق (رضی‌الله‌عنه) بیان می‌کند؛ آنجا که ابوبکر به قصد رهایی بلال، ناگهان و بی‌خودانه وارد خانه مالک شکنجه‌گر می‌شود. ابوبکر در سرمستی و شعله‌ور از خشم و خلوص، بی‌اجازه در می‌کوبد و فریاد می‌زند: «این ولی‌الله را چون می‌زنی؟ این چه حقد است ای عدو روشنی؟» او شکنجه‌گر را به دلیل تعصب و کژبینی‌اش، «عدو نور» می‌خواند و از او می‌پرسد: «گر تو را صدقی‌ست اندر دین خود، ظلم بر صادق دلت چون می‌دهد؟» یعنی اگر تو خود را در دین خویش صادق می‌دانی، چگونه دلت رضا می‌دهد که بر صادقی دیگر، تنها به دلیل تفاوت عقیده، ستم کنی؟

در همین گفتار تند و بی‌پرواست که ابوبکر به مالک می‌گوید: «در همه ز آیینهٔ کژساز خود / منگر ای مردود نفرین ابد.» این آینهٔ کژساز، همان دستگاه ادراکی و بینشی است که ما بر اساس تعصبات، پیش‌داوری‌ها و جهل خود ساخته‌ایم. این آینه، همه چیز را کج، وارونه و زشت به ما می‌نمایاند و اجازه نمی‌دهد حقیقت را آنگونه که هست، دریابیم. اگر چشم باطنی کژ باشد، همه جهان کژ می‌نماید، چنان که مولانا در جایی دیگر می‌گوید: «موی کج چون پرده گردون شود / گر همه اجزات کج شد چون شود.» مشکل در جهان نیست، در آینهٔ دل و دیدهٔ ماست.

من همیشه بر این نکته تأکید کرده‌ام که بزرگان ما، هرچند قدم‌هایی فراتر از زمانهٔ خود برداشته‌اند، اما کاملاً از «آبشخور فرهنگ زمانه» خویش رها نبوده‌اند. وقتی مولانا در این حکایت، خطاب به شکنجه‌گر از تعابیری چون «ای تو در دین جهودی ماده‌ای» استفاده می‌کند، بی‌تردید ما با یک واقعیت فرهنگی روبرو هستیم که در آن دوران پذیرفته شده بود و از زن بودن یا یهودی بودن به عنوان اوصافی مذموم و خفیف‌کننده استفاده می‌شد. این نشان می‌دهد که مدهای فکری و مشهورات زمانه، حتی بر اقویا نیز تسلط دارد و بسیاری از قضایای ارزشی، چیزی جز «تولید فرهنگ» نیستند که هیچ اصالت ذاتی ندارند. کار ما این است که سره را از ناسره جدا کنیم و بدانیم که نگاه این بزرگان نیز در مواردی متأثر از فرهنگ عصرشان بوده است.

بنابراین، منظور از «آیینهٔ کژساز خود» دقیقاً همین دستگاه فکری و تعصبات باطنی است که مانع از دیدن حقیقت می‌شود و «مردود نفرین ابد» نیز کسی است که با این نگاه معوج، از درک فیض و رحمت الهی و ورود به عالم حقیقت محروم می‌ماند. این بیت، ندایی است برای «تطهیر نگاه» و «جستجوی آینه‌ای راستین» که حقایق را بدون تحریف بازتاب دهد.

نکات کلیدی

  • بینش انسان باید از تعصبات و پیش‌داوری‌ها پالوده شود، چرا که دید کژ، حقیقت را کژ می‌نماید.
  • آینهٔ «کژساز خود» نمادی از دستگاه ادراکی آلوده به جهل و تعصب است که مانع درک حقیقت می‌شود.
  • فردی که با نگاهی معوج به جهان می‌نگرد، از رحمت الهی و درک حقیقت محروم می‌ماند و سزاوار نکوهش است.
  • بزرگان فکری نیز، هرچند برجسته، در مواردی متأثر از فرهنگ و مشهورات زمانهٔ خویش بوده‌اند و نگاهشان همیشه فرازمانی نیست.

Sources: d6-s21 · 01:00:00 d6-s21 · 01:02:00 d6-s21 · 01:26:56

❋

به زبانِ تو — Deine Sprache · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.