Lesen Buch 6 Anrufung und Zuflucht bei Gott vor der Versuchung der Wahl und den Versuchungen der Mittel der Wahl, denn Himmel und Erden klagten und fürchteten sich vor der Wahl und den Mitteln der Wahl. Und die Erschaffung des Menschen wurde von der Suche nach der Wahl und den Mitteln seiner Wahl begeistert, so wie ein Kranker, der sich in seiner Wahl begrenzt sieht, Gesundheit wünscht, die ein Mittel zur Wahl ist, damit seine Wahl zunimmt, und er eine Position wünscht, damit seine Wahl zunimmt. Und die Stätten des Zorns Gottes in vergangenen Nationen waren die Übertreibung der Wahl und der Mittel der Wahl. Man hat noch nie einen machtlosen Pharao gesehen. Vers 215

M6:215 — این کژاوه گه شود این سو گران / آن کژاوه گه شود آن سو کشان

این کژاوه گه شود این سو گرانآن کژاوه گه شود آن سو کشان
✦ Diesen Beyt auf Deutsch rendern

M6:215

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — aus seinen aufgezeichneten Masnawi-Vorlesungen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: این کجاوه گاهی به این سو سنگین می‌شود، آن کجاوه گاهی به آن سو کشیده می‌شود. معنا: این بیت تردید و کشمکش درونی مولانا را در برابر مسئلهٔ جبر و اختیار نشان می‌دهد و حیات را به کجاوه یا پالانقینی تشبیه می‌کند که گاهی به سمتی گران می‌شود و گاهی به سمتی دیگر کشیده می‌شود.

شرح

این بیت گواهی است بر ژرف‌اندیشی مولانا در باب یکی از کهن‌ترین و دشوارترین مسائل فلسفه و الهیات: جبر و اختیار. او، همان‌طور که بارها برایتان گفته‌ام، در این موضوع بسیار تأمل کرده و موضعی ثابت و یک‌سره نداشته است؛ او در این میانه بود، نه جبریِ مطلق و نه مُختارِ تمام. این بیت تصویری از این کشاکش درونی‌اش را به دست می‌دهد؛ کجاوه یا همان هودج، نمادی از وجود آدمی یا سیر و سلوک اوست که گاهی به یک سو متمایل و سنگین می‌شود، و گاهی به سوی دیگر کشیده می‌گردد. این تعبیر، آشکارا به حیرت و تردید او در انتخاب یک راه یکسره اشاره دارد.

مولانا جبر را نه یک عامل صرفاً محدودکننده، بلکه همچون بال و پر و نیرویی می‌بیند که خداوند به ما عطا کرده است. اما نکته اینجاست که این «بال و پر» به خودی خود نه خوب است و نه بد؛ ابزاری بیش نیست و می‌تواند کارکردی دوگانه داشته باشد. او می‌گوید: «جبر هم زندان و بند کاهلان / همچو آب نیل دان این جبر را» از یک سو، برای کاهلان، جبر بهانه‌ای می‌شود برای تنبلی و ترک مسئولیت. آنان می‌گویند: «چون جبر است، ما چه کاره‌ایم؟ بگذار هرچه می‌خواهد اتفاق بیفتد.» این نگرش، زندان و بندی است که مانع از رشد و عمل می‌شود. اما از سوی دیگر، برای کاملان، جبر همان بال و پری است که آن‌ها را به پرواز درمی‌آورد. کاملان، با تکیه بر این حقیقت که هر علتی معلولی حتمی دارد و همهٔ افعال در نهایت به خداوند بازمی‌گردد (توحید افعالی)، با رغبت و جدیت به عمل نیکو می‌پردازند، زیرا می‌دانند که این راه نیز مقدر شده و ثمرات نیکو به بار خواهد آورد. آنان از این نیروی خداوندی برای کسب بهره‌های نیکو استفاده می‌کنند.

مولانا برای تبیین این حقیقت متناقض‌نما، تمثیل آب نیل را به کار می‌گیرد که آب زلال برای قوم موسی و خون غلیظ برای پیروان فرعون بود. این تمثیل نشان می‌دهد که یک حقیقت واحد – در اینجا جبر – بسته به حال درونی و ایمانی فرد، می‌تواند ادراکی کاملاً متفاوت و متضاد داشته باشد. جبر برای مؤمنان راهگشاست و برای گبران (بی‌ایمانان) مایه‌ی خسران. در نهایت، او با تصویر بال بازان و زاغان سخن خود را جمع‌بندی می‌کند: «بال بازان را سوی سلطان برد / بال زاغان را به گورستان برد.» ابزارها و نیروهایی که خداوند به ما داده است – عقل، حواس، اندام‌های بدن – همه می‌توانند ما را به سوی حق و زیبایی (سلطان) سوق دهند، یا به سوی زوال و تباهی (گورستان) بکشانند. این بستگی به چگونگی استفادهٔ ما از این نعمت‌ها دارد. این بیت بیانگر آن حقیقت است که حتی در دل جبر، اختیارِ جهت‌گیری نهفته است و انتخاب نهایی با خود ماست.

نکات کلیدی

  • مولانا در جبر و اختیار موضعی سیّال داشت و این بیت گویای این حیرت است.
  • جبر، ابزاری است که می‌تواند هم عامل تنبلی باشد و هم بال پرواز.
  • بسته به حال درونی و ایمان شخص، جبر می‌تواند ادراکی متفاوت داشته باشد (تمثیل آب نیل).
  • نیروهای خدادادی (عقل، حواس) می‌توانند به سوی کمال یا تباهی هدایت کنند (تمثیل بازان و زاغان).
  • این بیت نشانگر مسئولیت انسان در قبال انتخاب مسیر خود، حتی در بستر جبر الهی است.

Sources: d6-s29 · 00:48:46 d6-s29 · 00:51:42

به زبانِ تو — Deine Sprache · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.