Lesen Buch 6 Die Geschichte des Kamels, des Ochsen und des Geiers, die auf dem Weg ein Bündel Pflanzen fanden und jeder sagte: »Ich werde es essen.« Vers 2463

M6:2463 — خیرشان اینست چه بود شرشان / قبحشان را باز دان از فرشان

خیرشان اینست چه بود شرشانقبحشان را باز دان از فرشان
✦ Diesen Beyt auf Deutsch rendern

M6:2463

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — aus seinen aufgezeichneten Masnawi-Vorlesungen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: خوبیِ [ظاهری] اینان چنین است، بدیِ [واقعی]شان چه خواهد بود؟ زشتیِ نهانِ آن‌ها را از شکوه و جاهشان بازشناس.

معنا: حتی کارهایی که فرومایگان به ظاهر نیک می‌انگارند، سرشار از پلیدی است؛ پس زشتیِ واقعی اعمالشان تا چه اندازه خواهد بود؟ ظاهرِ پُرشکوهشان در واقع نشانه‌ای است از قبح و ناهنجاریِ درونی و باطنی‌شان.

شرح

مولانا در این بیت به نکته‌ای بس عمیق در روان‌شناسی و اخلاق بشری اشاره می‌کند که در ادامهٔ حکایت حیله‌گری و رفتار فرومایگان با بزرگان می‌آید. او می‌گوید: «خیرشان اینست، چه بود شرشان؟» یعنی وقتی که این افراد فرومایه می‌خواهند خیری برسانند یا خدمتی انجام دهند، نهایت کاری که می‌کنند همین است که می‌بینید—یک خدمت آمیخته به منت، به ظاهر نیکو اما در باطن فاسد. حال تصور کنید اگر بخواهند آشکارا و بی‌پروا شری به شما برسانند، آن شر تا چه حد مخرب و برهنه خواهد بود؟ خیرشان این است، یعنی این رفتارشان که به زعم خودشان خیر و خدمت است، خود بازگوکنندهٔ پلیدی نهفتهٔ وجودشان است. این سخن، تشویشی عمیق را در قلب شنونده می‌کارد که مبادا زیر پوست هر عمل به ظاهر خیری، نیتی شریرانه و فریبکارانه خوابیده باشد.

بخش دوم بیت، «قبحشان را باز دان از فرشان»، مکمل همین معنی است. «فر» در اینجا به معنای شکوه، جاه، یا همان قدرت و جایگاهی است که فرد از آن برخوردار است. مولانا به ما می‌آموزد که قبح و زشتی باطنیِ این افراد را باید دقیقاً از همان «فر» و شکوه ظاهری‌شان بازشناخت. مثال بارز آن، ماجرای پادشاهی است که مولانا بلافاصله پس از این بیت می‌آورد؛ پادشاهی که برای رفتن به مسجد جامع (که خود عملی خیر است) نگهبانانش با چوب مردم را می‌راندند و به آنان آسیب می‌رساندند. اینجا «فر» و قدرت پادشاه در مسیری به ظاهر نیک، موجب «قبح» و ظلمی آشکار به مردم می‌شود. اینجاست که می‌بینید حتی وقتی بزرگان قصد انجام کاری به ظاهر نیک را دارند، اعمالشان با شرارت درآمیخته است و فرومایگی آن‌ها از همین نمایش قدرت به نیکی برمی‌آید.

من قبلاً هم اشاره کرده‌ام که مولانا در اینجا تفاوتی بنیادین میان شر حیوانی و شر انسانی می‌بیند. گرگ اگرچه درنده است، اما مکر و فریبکاری ندارد؛ «لیکش آن فرهنگ و کید و مکر نیست.» حیوانات به‌طور مستقیم و بی‌پرده به آزار می‌رسانند و شما می‌توانید با احتیاط و چاره‌جویی از آسیب آن‌ها بگریزید. اما آدمی مکار است؛ قدرت را با مکر و حیله می‌آمیزد، و این «مکر» یک «فعل درجه دوم» است، چنان که فیلسوفی چون گیلبرت رایل در قرن بیستم نیز افعال را به همین شکل دسته‌بندی کرده بود. مکر کردن، توبه کردن، و حتی انتقاد کردن افعالی هستند که بر روی افعال اولیه سوار می‌شوند و پیچیدگی‌های خاص خود را دارند. لذا، شرّ انسانی نه فقط در زورگویی، که در آمیزش زور با فریب و حیله‌گری نهفته است. این همان «فرهنگ» در معنای قدیم خود است که در مثنوی گاه به معنای حیله و نیرنگ به کار رفته، نه به معنای متعارف امروزینِ «کالچر».

پس این بیت نه تنها به ما هشدار می‌دهد که از ظاهرِ فریبندهٔ اعمال افراد غافل نشویم، بلکه به ما بصیرتی می‌بخشد تا ریشه‌های عمیق‌تر شرارت انسانی را دریابیم. شرارت آن‌ها نه تنها در فعل مستقیم شرّ، بلکه در تباه کردن و آلودن مفهوم خیر و زیبایی نیز نمایان می‌شود؛ و قبحشان را باید از میان پردهٔ فریبندهٔ «فر»شان بازشناخت.

نکات کلیدی

  • خیرهای ظاهریِ افراد فرومایه، خود گواهی بر شرارت باطنیِ آن‌هاست.
  • جلوه‌های شکوه و قدرت (فر) در افراد ستمگر، ماسکی است که قبح و زشتی درونی‌شان را برملا می‌سازد.
  • شرارت انسانی، برخلاف درندگی حیوانی، با مکر، حیله و فریبکاری آمیخته است که آن را به مراتب خطرناک‌تر می‌کند.
  • مولانا در اینجا 'فرهنگ' را به معنای حیله و نیرنگ به کار می‌برد و بر پیچیدگی شرّ انسانی تأکید دارد.
  • نیّت پشت یک عمل، ماهیت واقعی آن را تعیین می‌کند؛ نه ظاهر خیرخواهانهٔ آن.

Sources: d6-s57 · 10:20 d6-s57 · 13:17 d6-s57 · 13:30 d6-s57 · 14:40 d6-s57 · 19:00

به زبانِ تو — Deine Sprache · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.