Lesen Buch 6 Die Maus berät den Frosch: »Ich kann nicht zu dir kommen, aber in Zeiten der Not muss eine Verbindung zwischen uns im Wasser bestehen, damit ich dich benachrichtigen kann, wenn ich an den Flussrand komme, und du mich benachrichtigen kannst, wenn du an den Eingang des Mauselochs kommst.« Usw. Vers 2676

M6:2676 — نیستشان از جست‌وجو یک لحظه‌ایست / از پی همشان یکی دم ایست نیست

نیستشان از جست‌وجو یک لحظه‌ایستاز پی همشان یکی دم ایست نیست
✦ Diesen Beyt auf Deutsch rendern

M6:2676

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — aus seinen aufgezeichneten Masnawi-Vorlesungen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: جست‌وجوی‌شان لحظه‌ای توقف ندارد؛ در پی یکدیگر بودن‌شان دمی ایست ندارد.

معنا: در میدان عشق حقیقی، هم عاشق و هم معشوق پیوسته و بی‌وقفه در طلب یکدیگرند و از جست‌وجوی هم لحظه‌ای بازنمی‌ایستند؛ این اشتیاق متقابل هیچ‌گاه فروکش نمی‌کند.

شرح

این بیت گران‌سنگ، تصویری از عشق حقیقی را به دست می‌دهد که در آن، حرکت و جست‌وجوی عاشق و معشوق، یکدم توقف ندارد. من بارها گفته‌ام که مولانا مشربی یگانه در باب عشق دارد، مشربی که با دیدگاه بسیاری از شاعران بزرگ دیگر ما، از جمله حافظ و سعدی، تفاوت ماهوی دارد. در ادبیات غالب، معشوق در جایگاه بی‌نیازی و ناز قرار می‌گیرد و عاشق در مرتبه نیاز و تضرع؛ گویی معشوق سنگی است که به ناله‌های عاشق بی‌اعتناست. اما مولانا این تصویر را درهم می‌شکند.

از منظر مولانا، در عشق راستین، هم عاشق مستسقی (سخت تشنه) است و هم معشوق مستسقی‌طلب. یعنی عشق خودش تشنه است و تشنه می‌طلبد. مولانا با صراحت تمام می‌گوید: «روز بر شب عاشق است و مضطر است / چون ببینی شب بر او عاشق‌تر است.» این‌چنین نیست که یکی گرم و دیگری سرد باشد، یکی در آتش و دیگری بی‌خیال. این بیتی که اکنون پیش روی ماست، همین نکته را با شدت و حدت تبیین می‌کند: «نیستشان از جست‌وجو یک لحظه‌ایست / از پی همشان یکی دم ایست نیست.» این یعنی دنبال کردن یکدیگر، یک لحظه هم به توقف و سکون نمی‌رسد. اینها همواره در طلب و در حرکت‌اند، درست مثل روز و شب که پی در پی هم می‌آیند و هر یک عاشق دیگری است.

این پیوند بی‌وقفه، نمودی از وحدتی عمیق است که در آن، «این گرفته پای آن، آن گوش این / این بر آن مدهوش و آن بیهوش این.» هر دو در سرمستی و بی‌خودی یکدیگرند. مولانا برای تأکید بر این یگانگی، به قصه وامق و عذرا اشاره می‌کند و می‌گوید: «در دل معشوق جمله عاشق است / در دل عذرا همیشه وامق است.» در حقیقت، در دل معشوق نیز عشقی عمیق به عاشق حضور دارد و این یک حقیقت بنیادین در فهم مولانا از عشق است. این یگانگی چنان تام و تمام است که «در دل عاشق به جز معشوق نیست / در میانشان فارق و مفروق نیست.» هیچ عاملی نیست که میان این دو جدایی بیفکند، زیرا عشق، معجزه‌ی کیمیاگر وحدت‌بخش است؛ همان‌گونه که می‌گوید: «آفرین بر عشق کل استاد / صد هزاران ذره را داد اتحاد.»

این وحدت، ورای ادراک عقلانی ماست. مولانا خود تصریح می‌کند که «آن یکی‌ای نه که عقلش فهم کرد / فهم این موقوف شد بر مرگ مرد.» یعنی درک این یگانگی و این جست‌وجوی بی‌وقفه، با ذهن حسابگر و مقولاتی چون جوهر و عرض قابل فهم نیست؛ این درک نیازمند مرگ نفس و فراتر رفتن از حدود خودبینی است. این یگانگی و حرکت بی‌توقف است که جدایی در مثنوی را از «تنهایی» مورد بحث فلاسفه اگزیستانسیالیست متمایز می‌کند. وقتی هم عاشق و هم معشوق بی‌وقفه در پی هم‌اند، دیگر سخن از رهاشدگی و فقدان معنا ندارد؛ سخن از فراقی است که در بطن وصل اتفاق می‌افتد، فراقی که خود به شوق و طلب می‌افزاید. حضور همیشگی مطلوب، حتی در غیاب ظاهری، موتور محرک این جست‌وجوی بی‌وقفه است و این همان معنای متعالی عشق در چشم‌انداز مولاناست.

نکات کلیدی

  • در عشق مولانا، جست‌وجوی عاشق و معشوق نه تنها متقابل، بلکه بی‌وقفه و لحظه‌ای توقف‌ناپذیر است.
  • بر خلاف تصویرسازی‌های رایج، در مکتب مولانا معشوق نیز مستسقی و عاشق است و به همان اندازه عاشق، در طلب وصل است.
  • عشق یک کیمیای وحدت‌بخش است که دو قلب و دو روح را چنان یگانه می‌کند که دیگر میان آن‌ها فارقی نیست.
  • این وحدت و طلب بی‌وقفه، فراتر از درک عقلانی است و برای فهم آن، مرگ نفس و گذار از «خود» ضروری است.
  • این اشتیاق دوجانبه به این معناست که جدایی در عشق مولانا، هرگز به معنای تنهایی یا رهاشدگی نیست، بلکه فراقی از وصالی حاضر است.

Sources: d6-s62 · 03:34:48 d6-s62 · 04:14:48 d6-s62 · 04:42:48 s05 [general discussion of جدایی vs. تنهایی] s03 [general discussion of Mowlana's refusal to complain]

به زبانِ تو — Deine Sprache · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.