Lesen Buch 6 Die Geschichte von den Nachtdieben, in die Sultan Mahmud nachts hineingeriet und sagte: »Ich bin einer von euch«, und so ihre Verhältnisse erfuhr, usw. Vers 2867

M6:2867 — قاضیان را در حکومت این فنست / شاهد ایشان را دو چشم روشنست

قاضیان را در حکومت این فنستشاهد ایشان را دو چشم روشنست
✦ Diesen Beyt auf Deutsch rendern

M6:2867

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — aus seinen aufgezeichneten Masnawi-Vorlesungen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: قاضیان را در ادارهٔ امور حکومت، این است رسم: که شاهدشان دو چشم بینا و نورانی دارد. معنا: این بیت بیان می‌دارد که در حکومت و قضاوت الهی، قاضی نه تنها به گواه بلکه به چشمان روشن و بی‌غرض او اعتماد می‌کند، زیرا این چشمان حقایق را بدون تحریف می‌بینند.

شرح

این بیت در ادامهٔ سخن مولوی از جایگاه شاهد و شفیع در محکمهٔ الهی می‌آید و به راستی یکی از پله‌های کلیدی در فهم بینش عرفانی اوست. مولوی در اینجا نه از قاضیان بشری، که از داوری و حکومت الهی سخن می‌گوید و نقش پیامبران و اولیا را در این دستگاه تبیین می‌کند.

من بارها گفته‌ام که در قرآن، خداوند به پیامبر می‌فرماید: «انا جعلناک شاهدا و مبشرا و نذیرا». پیامبر «شاهد» است. اما این «شاهد» بودن یعنی چه؟ مولوی به زیبایی این کلمه را تشریح می‌کند. شاهد، در اینجا به معنای کسی است که «مقامات العباد» را در نظر دارد؛ یعنی می‌داند هر انسانی در چه جایگاهی است، چه کرده است، چه خواهد کرد و چه بوده‌ است. این یک دید جامع و کلی نسبت به احوال بندگان است. قاضیِ مطلق، یعنی خداوند، بر اساس این شهود حکم می‌کند و این فن و رسم قضاوت اوست.

اما چرا شاهد دارای چنین قدر و منزلتی است؟ مولوی می‌گوید که شاهد «دو چشم روشن» دارد. روشن بودن این چشم‌ها صرفاً به معنای بینایی فیزیکی نیست؛ بلکه به معنای بینایی بصیرتی و بی‌غرضی است. در اینجا کلمه «غرض» بسیار حیاتی است. مولوی در ادامه توضیح می‌دهد که «مدعی دیده است اما با غرض / پرده باشد دیده دل را غرض». غرض، یعنی هر نوع تعلق، طمع، یا سوگیری، حجابی است که چشمان دل و حتی چشم ظاهری را می‌پوشاند و مانع از دیدن حقیقت می‌شود. «حبک الاشیاء یعمی و یصم» — عشق مفرط به چیزی، انسان را کور و کر می‌کند.

شاهد حقیقی، یعنی اولیای حق، از این غرض‌ها پیراسته است. او بی‌غرض است و لذا چشمانش «سر» (اسرار) را «بی‌غرض» می‌بیند. در محکمهٔ الهی، شاهد در حقیقت به جای چشم قاضی می‌نشیند، زیرا قاضی (خداوند) می‌داند که هرآنچه این شاهد دیده، بی‌طرفانه و بدون تحریف بوده است. این همان معنایی است که مولوی در جای دیگر می‌گوید: «قاضی و شاهد یکی هستند.» البته این از ظاهر امر در میان آدمیان که قاضی و شاهد دو کس‌اند، فراتر می‌رود. در دستگاه الهی، وقتی چشمی آنقدر روشن و بی‌غرض شود که فقط حق را ببیند، آن چشم دیگر از حق جدا نیست و نگاهش عین نگاه حق می‌شود. این اتحاد بی‌تکلیف و بی‌قیاس است که مولوی بر آن تأکید دارد.

مولوی این بینش را به «روح آدمی» نیز تسری می‌دهد. می‌گوید: «نیست پنهان‌تر ز روح آدمی». در عالم هستی، هیچ چیز پنهان‌تر و دشوارتر از شناخت روح آدمی نیست. حتی جبرئیل هم در معراج پیامبر، توان درک برخی حقایق را نداشت. اما این شاهد، این پیامبر، این ولی الهی، به دلیل چشمان روشن و بی‌غرضش، روح آدمی را نیز مشاهده می‌کند و از اسرار آن آگاه است. اینجاست که شاهد مطلق در هر نزاعی توان شهادت دارد، زیرا همه چیز بر او آشکار است. او گواه عادل است، زیرا صفت الهی را با خود دارد. به این معنا، طلب «دو چشم روشن» در دعاها، طلب رهایی از همه حجاب‌های غرض و رسیدن به بینشی است که واقعیت را چنان که هست ببیند، نه چنان که ما می‌خواهیم یا تصور می‌کنیم.

نکات کلیدی

  • «شاهد» در نگاه مولوی، نه ناظر صرف، بلکه کسی است که «مقامات العباد» را می‌فهمد و با چشم بصیرت به حقیقت وجود انسان‌ها آگاه است.
  • «دو چشم روشن» کنایه از بینش بی‌غرض و عاری از هرگونه تعلق یا طمع است؛ هر «غرضی» حجابی بر دیده‌ی دل است.
  • در دستگاه قضاوت الهی، شاهد بی‌غرض به جای چشم قاضی مطلق می‌نشیند، زیرا نگاه او عین نگاه حق است و بینشی الهی دارد.
  • مولوی بر این باور است که پنهان‌ترین راز هستی، «روح آدمی» است و شاهد حقیقی کسی است که این راز را با چشم روشن خود می‌بیند و می‌شناسد.
  • این بیت تأکیدی عمیق بر اهمیت بی‌طرفی و صداقت مطلق در فهم حقایق و داوری بر پایه آن است، چه در ساحت انسانی و چه در ساحت الهی.

Sources: d6-s65 · 07:53:08 d6-s65 · 07:01:28 d6-s65 · 08:36:18

به زبانِ تو — Deine Sprache · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.