Lesen Buch 6 Jaʿfar (möge Allah mit ihm zufrieden sein) kam allein, um die Festung einzunehmen. Der König der Festung beriet sich, wie er ihn abwehren könnte. Sein Wesir sagte zum König: »Seht euch vor, gebt euch hin und wagt keinen Frevel der Ignoranz, denn dieser Mann ist ein Held und besitzt von Gott eine große Stärke in seiner Seele.« Usw. Vers 3040

M6:3040 — گر هزاران موش پیش آرند سر / گربه را نه ترس باشد نه حذر

گر هزاران موش پیش آرند سرگربه را نه ترس باشد نه حذر
✦ Diesen Beyt auf Deutsch rendern

M6:3040

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — aus seinen aufgezeichneten Masnawi-Vorlesungen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: حتی اگر هزاران موش سر برآورند و روبرو شوند، گربه هیچ ترس و پروایی نخواهد داشت. معنا: این بیت بیان می‌کند که کثرت عددی و ظاهری در برابر یک نیروی قاطع و متحد، بی‌اثر است، زیرا موشان فاقد جمعیت و همبستگی درونی‌اند.

شرح

این بیت بسیار روشن و قاطع، جوهر یک حقیقت روان‌شناختی و معنوی عمیق را به تصویر می‌کشد: تفاوت میان کثرت صوری و جمعیت باطنی. همان‌طور که پیش‌تر در داستان جعفر طیار و وزیر دیدیم، گاهی یک «قباد» یا یک خورشید، در برابر انبوه ستارگان یا لشکر بی‌شمار، نه تنها کم نمی‌آورد بلکه حضورش همه کثرت‌ها را «مندک» و بی‌اثر می‌کند.

مولانا در اینجا به وضوح بر این نکته تأکید می‌کند که انبوهی و کثرت ظاهری، نشانِ جمعیت و قدرت نیست. «گر هزاران موش پیش آرند سر»، ممکن است تصویری از یک لشکر عظیم موش‌ها در ذهن بسازد؛ اما مولانا بلافاصله این توهم را می‌زداید. جمعیت واقعی نه در تعداد اجسام، بلکه در «جمعیت درون جان» است. موشان، با تمام تعدادشان، جمعیتِ روحی ندارند. دل‌هایشان یکی نیست، همبستگی ندارند، و هر کدام ترسان و لرزان‌اند. همین فقدان جمعیت درونی است که باعث می‌شود «گربه را نه ترس باشد نه حذر». گربه، در اینجا نمادِ یک نیروی واحد و دارای جمعیت خاطر است، نیرویی که از کثرت توهمی موشان هراسی به دل راه نمی‌دهد.

من این را صددرصد تأیید می‌کنم که «جمع معنی خواه، هین از کردگار». این جمعیتِ معناست که از کردگار می‌آید، نه از بسیاری جسم. اجسام، همانند اسم‌ها، «بر باد دان قائم چو اسم». اسم‌ها قراردادی‌اند و فاقد بنیان ذاتی؛ و جسم‌ها نیز اگر فاقد روح و معنای متحدکننده باشند، همین‌طور سست و بی‌اساس‌اند. این تفکر مولانا، در تضاد آشکار با نگاه صرفاً کمی‌گرا به قدرت است؛ او به کیفیت درونی و اتحاد باطنی اهمیت می‌دهد، نه حجم ظاهری.

مولانا در ادامه برای روشن کردن این مفهوم، یک آزمایش فکری انجام می‌دهد: «در دل موش ار بدی جمعیتی / جمع گشتی چند موش از همیتی». اگر این موش‌ها واقعاً همیتی می‌داشتند، غیرتی، یک روح مشترک، آنگاه «مثل فدایی» حمله می‌کردند. این «فداییان» در اینجا نه فقط به معنای کسی که جان فدا می‌کند، بلکه به معنای یک نیروی متمرکز و یکپارچه است که بدون تأمل و «بی‌مهله» به هدف می‌زند. چنین موشانی، چشم گربه را می‌کردند، گوشش را می‌دریدند و پهلویش را سوراخ می‌کردند تا «از جماعت گم شدی بیرون‌شوش». یعنی گربه دیگر راه فرار و گریز نمی‌یافت. اما چرا این اتفاق نمی‌افتد؟ چون «لیک جمعیت ندارد جان موش / بجهد از جانش به بانگ گربه هوش». یک بانگ گربه کافی است تا هوش از سر موشان بجهد، حتی اگر «اعداد موشان صد هزار» باشد.

این درس فقط درباره شجاعت فردی نیست؛ این درباره قدرت تجمیع روح‌هاست. جمعیتی که مولانا از آن سخن می‌گوید، یک حالت وجودی است که از اتحاد درونی، هدف مشترک، و همبستگی روحی برمی‌خیزد. این همان چیزی است که به یک نفر (مانند جعفر طیار) اجازه می‌دهد بر امتی بتازد، و به یک گربه اجازه می‌دهد از هزاران موش نه هراسد و نه پرهیز کند. این همان بصیرتی است که به ما می‌آموزد نیروی حقیقی در باطن است، نه در ظاهر.

نکات کلیدی

  • قدرت حقیقی در کثرت عددی نیست، بلکه در جمعیت و اتحاد درونی (روحانی) است.
  • فقدان همبستگی و هدف مشترک، انبوهی از افراد را در برابر یک نیروی متحد و قاطع ناتوان می‌کند.
  • جمعیتِ «معنا» که از کردگار می‌آید، بر بسیاری «جسم» برتری دارد؛ جسم‌ها اگر بی‌روح باشند، سست و ناپایدارند.
  • این بیت، اهمیت شجاعتِ برآمده از اتحاد و همیت را در مقابل ترس پراکنده موشان به نمایش می‌گذارد.
  • درس مولانا این است که نیروی قاطعانه از انسجام درونی و یکپارچگیِ خاطر سرچشمه می‌گیرد، نه از تعداد.
  • مثنوی همواره بر کیفیت وجودی و باطنی تأکید می‌کند تا کمیت ظاهری.

Sources: d6-s68 · 00:57:48 d6-s68 · 01:00:14 d6-s68 · 00:55:17

به زبانِ تو — Deine Sprache · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.