Lesen Buch 6 Jaʿfar (möge Allah mit ihm zufrieden sein) kam allein, um die Festung einzunehmen. Der König der Festung beriet sich, wie er ihn abwehren könnte. Sein Wesir sagte zum König: »Seht euch vor, gebt euch hin und wagt keinen Frevel der Ignoranz, denn dieser Mann ist ein Held und besitzt von Gott eine große Stärke in seiner Seele.« Usw. Vers 3097

M6:3097 — کیمیا داری دوای پوست کن / دشمنان را زین صناعت دوست کن

کیمیا داری دوای پوست کندشمنان را زین صناعت دوست کن
✦ Diesen Beyt auf Deutsch rendern

M6:3097

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — aus seinen aufgezeichneten Masnawi-Vorlesungen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تو دارای کیمیایی هستی که پوست را برمی‌کَنَد؛ با این کیمیاگری و هنر، دشمنان را به دوست بدل کن. معنا: این بیت به هنر تغییر و تحول درونی اشاره دارد که با کنار زدن ظواهر و لایه‌های سطحی، حتی دشمنی‌ها به دوستی تبدیل می‌شوند.

شرح

مولانا در این بیت از «کیمیا» و «دوای پوست کن» سخن می‌گوید، اما بی‌درنگ باید دانست که مراد او از کیمیاگری نه آن کیمیای رایجِ مس به طلا کردن است، بلکه کیمیای تحول درونی و تغییر نگاه به جهان است. این همان نکته‌ای است که بارها بر آن تأکید کرده‌ام: جهان، آینهٔ جمال الهی‌ست. تمام عالم، تمام خلقت، آیینهٔ تجلی حق است و خداوند خود را در آن می‌نمایاند. حال اگر چشمی پیدا کنیم که این جهان برای ما چون آینه‌ای باشد، آنگاه جمال حق و همه اسماء و صفات او در این عالم ظاهر می‌شوند. مشکل در کجاست؟ در همین «پوست» که مولانا به کندن آن فرامی‌خواند.

منظور از «پوست» در اینجا، نه پوست ظاهری بدن، بلکه لایه‌های سطحی و حجاب‌های ادراکی ماست. ما در پس این پوست، کثرت می‌بینیم، تفرقه می‌بینیم، و از این رهگذر، دشمنی‌ها پدید می‌آید. این «دوای پوست کن» همان بصیرت و بینش عارفانه‌ای است که اجازه نمی‌دهد ظاهر و صورتِ اشیا ما را فریب دهد. به تعبیر عارفان، مانند شیخ محمود شبستری در «گلشن راز» که می‌گوید: «عدم آیینه هستی‌ست مطلق / کز او پیداست عکس تابش حق»، هستی خداوند در عدم ماهیات و اعیان ثابته متجلی می‌شود. جهان، عکس این وجود است. اگر به خوبی بنگریم، این «عکس» را نه به عنوان واقعیتی مستقل، بلکه به عنوان جلوه‌ای از ذات یگانه خواهیم دید.

مولانا خود به روشنی می‌فرماید: «کف دریاست صورت‌های عالم / ز کف بگذر اگر اهل صفایی». صورت‌های عالم، از جمله صورت دشمنی‌ها و تضادها، چون کفی بر روی دریای حقیقت‌اند. آن کس که «پوست» را برکَنَد، از این کف می‌گذرد و به اقیانوس بی‌کران وحدت می‌رسد. در آنجا، دیگر معنایی برای «دشمنی» به مفهوم رایج باقی نمی‌ماند، چرا که «جان گرگان و سگان از هم جداست / متحد جان‌های شیران خداست». ارواح انسانی، اگر پوست ظاهربین را کنار زنند، یکدیگر را در وحدت می‌یابند و به سرچشمهٔ مشترک خویش پی می‌برند.

از همین رو، «دشمنان را زین صناعت دوست کن» دعوتی است برای تغییر نگاه درونی و رسیدن به این مقام وحدت‌بین. اگر کسی «موی کج چون پرده گردون شود»، طبیعی است که جهان را کج می‌بیند و دشمن در نظرش می‌آید. اما با اصلاح این «موی کج» و کندن پوست، یعنی عبور از نگاه کثرت‌بین، حقیقتِ دوستی و پیوستگی آشکار می‌شود. این همان معنای عمیق آرامش مولاناست که جهان را «چون جنت استم در نظر» می‌بیند و با آن «صلحم دائماً». کیمیای واقعی، در جان آدمی نهفته است؛ در توانایی او برای تغییر نگرش و دیدن وحدت در عین کثرت. این دگرگونی نه از بیرون، بلکه از درون می‌آید و تنها با «دوای پوست کن» می‌توان به این مرتبه از ادراک رسید.

نکات کلیدی

  • کیمیاگری راستین، تحول ادراک درونی و تغییر نگاه به جهان است، نه تبدیل فلزات.
  • «دوای پوست کن» کنایه از بصیرت عارفانه‌ای است که لایه‌های سطحی و ظواهر فریبنده را کنار می‌زند.
  • دشمنی نه در ذات اشیاء، بلکه در نگاه کثرت‌بین ما نهفته است؛ جهان آینهٔ جمال الهی‌ست.
  • با کنار زدن «پوست» ظواهر، می‌توان از کف دریای صورت‌ها گذشت و به اقیانوس وحدت رسید.
  • این بیت دعوتی به خودشناسی و اصلاح نگاه درونی است تا با دیدن وحدت، دشمنی‌ها به دوستی بدل شوند.
  • صلح و آرامش درونی مولانا با جهان، نتیجهٔ همین «صناعت» و نگاه وحدت‌بین اوست.

Sources: d6-s69 · 09:06:00 d6-s69 · 11:22:00 s01 [00:00:00] (Master understanding: Mowlana's world is a garden) s02 [00:00:00] (Master understanding: Self-knowledge as the root) s05 [00:00:00] (Master understanding: Jedā'ī ≠ Tanha'ī)

به زبانِ تو — Deine Sprache · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.