Lesen Buch 6 Der Fremde erfährt vom Tod des Muhtasibs und bittet um Vergebung für sein Vertrauen auf Geschöpfe und sein Verlassen auf die Gaben der Geschöpfe. Er erinnert sich an Allahs Wohltaten und kehrt zu Allah um für seine Sünde: »Die aber ungläubig sind, stellen andere ihrem Herrn gleich.« Vers 3202

M6:3202 — مدحت و تسبیح او تسبیح حق / میوه می‌روید ز عین این طبق

مدحت و تسبیح او تسبیح حقمیوه می‌روید ز عین این طبق
✦ Diesen Beyt auf Deutsch rendern

M6:3202

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — aus seinen aufgezeichneten Masnawi-Vorlesungen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: ستایش و تسبیح او، ستایش و تسبیح خداست؛ میوه از همین سینی (وجود او) می‌روید، نه اینکه بر آن گذاشته شود. معنا: این بیت بیان می‌کند که وقتی یک بنده به خدا نزدیک می‌شود، ستایش او در واقع ستایش خداست و میوه‌های معرفت و حکمت الهی از وجود خود او برمی‌خیزد، نه اینکه از جایی دیگر به او داده شده و او صرفاً آن را انتقال دهد.

شرح

این بیت بی‌نظیر مولانا، بیانگر اوج فنای بنده در حق است؛ حالتی که در آن، صفات و افعال ولیّ واصل چنان با صفات و افعال الهی در می‌آمیزد که تمیز میان آن‌ها دشوار می‌شود. مولانا در اینجا ادعایی بس بلند را مطرح می‌کند که عموم عارفان آن را تصدیق کرده‌اند، اما برای بسیاری از متکلمان و فقیهان، فهم آن دشوار بوده است.

من این سخن را صددرصد می‌پذیرم و مبنای فهم من از وحی نیز همین نکته است. وقتی که مولانا می‌گوید «مدحت و تسبیح او تسبیح حق»، یعنی ستایش پیامبر یا ولیّ، ستایش خداوند است. همان‌طور که وقتی ما بر چراغی درود می‌فرستیم، در واقع نور را می‌ستاییم که از طریق آن چراغ بر ما تابیده است. این دقیقا همان معنای «من اطاع الرسول فقد اطاع الله» (قرآن ۴:۸۰) است؛ اطاعت از رسول، اطاعت از خداست، چرا که در مقام وصال، خواست و فعل رسول، خواست و فعل حق است.

بخش دوم بیت با تمثیلی فوق‌العاده این معنا را ژرفا می‌بخشد: «میوه می‌روید ز عین این طبق». اینجا مولانا از یک «طبق» یا «سینی» سخن می‌گوید که «میوه» از «عین» و «ذات» خود آن می‌روید، نه اینکه میوه‌ای از جایی دیگر آورده و بر روی آن گذاشته شده باشد. این تمثیل کلید فهم موضع مولانا در باب تجلی حق در وجود اولیاست. این میوه، همان کلام وحی، معرفت، و حکمت الهی است که از وجود مبارک پیامبر یا ولیّ می‌جوشد، نه آنکه به او از بیرون داده شود و او واسطهٔ صرف انتقال باشد. این به معنای جوشش درونی حقایق از وجود بندهٔ واصل است، نه دریافت و بازگویی آن.

مولانا این ایده را با ابیاتی در پیوند با همین بیت توضیح می‌دهد: «سیب روید زین سبد خوش لخت‌لخت / عیب نبود گر نهی نامش درخت». یعنی اگر از یک سبد، سیب بروید، اشکالی ندارد که آن سبد را «درخت سیب» بنامیم. این نشان می‌دهد که سبد (ولیّ) چنان با میوه (وحی/معارف الهی) یگانه شده که خود منشأ آن گشته است. این همان «اتصال بی‌تکیف، بی‌قیاس» است که «رب‌الناس را با جان ناس» (مولانا، دفتر سوم) هست؛ ارتباطی بی‌کیفیت و بی‌قیاس که میان خدا و جان مردم برقرار است.

این درک از فنا، با حدیث قدسی «بنده‌ام به من نزدیک شود... من زبان او می‌شوم، چشم او می‌شوم و دست او می‌شوم» و آیهٔ شریفهٔ «ما رمیت اذ رمیت ولکن الله رمی» (انفال:۱۷) کاملا همخوان است. عمل پیامبر، در واقع عمل خداست. در این مقام، بنده چنان در خداوند «ذوب» می‌شود که دیگر حجاب و فاصله‌ای میان او و حق نمی‌توان نهاد. هستیِ بنده، در هستی مطلق حق فانی می‌شود، و هرچه از او صادر شود، مظهر فعل و قول الهی خواهد بود. این یک متافیزیک «وصال» است، در برابر متافیزیک «فراق» که در آن خدا و بنده دو موجود کاملاً مستقل و متمایز دیده می‌شوند.

نکات کلیدی

  • بندهٔ واصل چنان در خداوند فانی می‌شود که صفات و افعال او صفات و افعال الهی می‌گردد.
  • ستایش ولیّ یا پیامبر، در حقیقت ستایش خداوند است، چرا که نور حق از وجود او ساطع می‌شود.
  • معارف و حکمت‌های الهی از وجود پیامبر/ولیّ، مانند میوه از درخت، به طور ذاتی می‌روید و صرفاً منتقل نمی‌شود.
  • تمثیل «طبق و میوه» بر یگانگی و اتصال بی‌چون بنده با حق تأکید می‌کند و فاصله را برمی‌دارد.
  • این بیت نظریهٔ دکتر سروش دربارهٔ «وحی» را که کلام پیامبر عین کلام حق است، پشتیبانی می‌کند.

Sources: d6-s72 · 00:17:05 d6-s72 · 00:19:59 d6-s72 · 00:30:10 d6-s72 · 00:34:00

به زبانِ تو — Deine Sprache · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.