Lesen Buch 6 Khwarazm-Shah (möge Allah ihm gnädig sein) sah bei einer Parade in seinem Gefolge ein sehr seltenes Pferd, und das Herz des Königs hing an der Schönheit und Wendigkeit dieses Pferdes. Imād al-Mulk kühlte die Begeisterung des Königs für dieses Pferd, und der König zog seine Worte seinem eigenen Anblick vor, so wie der weise (möge Allah ihm gnädig sein) in seiner Ilāhīnāmeh sagte: »Wenn die Zunge zu Eifersucht wird, findest du einen Yusuf aus grobem Leinen.« Durch die eifersüchtige Vermittlung der Brüder Yusufs wurde so viel Schönheit in den Herzen der Käufer verborgen und hässlich dargestellt, dass sie »unter denen waren, die ihn verschmähten«. Vers 3363

M6:3363 — جانش از درد و غبین تا لب رسید / جز عمادالملک زنهاری ندید

جانش از درد و غبین تا لب رسیدجز عمادالملک زنهاری ندید
✦ Diesen Beyt auf Deutsch rendern

M6:3363

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — aus seinen aufgezeichneten Masnawi-Vorlesungen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: روحش از شدت رنج و افسوس به لب رسید، و جز عمادالملک پناهگاهی ندید. معنا: این بیت وضعیت ناامیدی امیری را توصیف می‌کند که در برابر قدرت پادشاه ناتوان مانده و تنها راه نجات خود را در پناه بردن به وزیر نیکوکاری چون عمادالملک می‌بیند.

شرح

این بیت در ادامهٔ داستانی می‌آید که حاکمی مستبد، دستور بازگرداندن اسب یکی از سرداران خود را صادر کرده است. آن سردار که تمام وجود و جانش به این اسب وابسته بوده، از ترس و غبن و اندوه ناشی از این فرمان ویران‌گر، به حالتی می‌رسد که گویی جانش به لب رسیده است. «غبین» در اینجا نه تنها به معنای زیان و ضرر، بلکه به معنای حسرت و افسوس و اندوهی عمیق است که از ناتوانی در برابر قدرت قاهر بر دل می‌نشیند.

در اوج این ناامیدی، او تنها یک پناهگاه می‌یابد: عمادالملک. مولوی در ادامه، اوصاف این وزیر را برمی‌شمارد و تصویری بی‌نظیر از یک شخصیت معنوی در دستگاه قدرت ترسیم می‌کند. عمادالملک «پای علم» است؛ یعنی در میانهٔ غوغا و آشوب، همچون پرچمی که در میدان جنگ برپا می‌شود و هر کس زیر آن پناه گیرد در امان است، ملجأ و پناهگاه مظلومان و مقتولان غم است. مولوی به روشنی می‌گوید: «پیش سلطان بود چون پیغمبری.» این توصیف، جایگاه معنوی و نفوذ کلام او را حتی در برابر پادشاهی مستبد نشان می‌دهد.

اما اوصاف عمادالملک به همین جا ختم نمی‌شود؛ او «بی‌طمع بود او، اصیل و پارسا / رایض و شب‌خیز و حاتم در سخا»؛ یعنی نه تنها از هرگونه طمع و جاه‌طلبی دنیوی مبراست، بلکه ریشه‌دار، پرهیزگار، اهل ریاضت و تهجد است و در سخاوت همچون حاتم طایی. از همه مهم‌تر اینکه او «طالب خورشید غیب او چون هلال» است؛ یعنی دل در گرو جهان غیب و معنویت دارد، همان‌گونه که هلال ماه همواره رو به خورشید دارد. او با وجود مقام وزارت، در حقیقت «در امیری او غریب و محتبس / در صفات فقر و خلت ملتبس» بود؛ یعنی در لباس وزارت و در جایگاه قدرت، گویی غریبی دربند بود، اما با صفات فقر و دوستی با حق آمیخته بود.

این نکته‌ای کلیدی در فهم سلوک عرفانی است: برای عرفای ما، نزدیک شدن به قدرت مستبد، غالباً با توجیهی معنوی همراه بوده است. آن‌ها می‌گفتند که اگرچه «جای او آنجا نبود»، اما این جامهٔ وزارت را پوشیده بود و بر آن جایگاه نشسته بود تا دستگیر ضعفا شود. هدف، فرونشاندن آتش خشم پادشاه و نرم کردن دل او در مواقع مستی یا غضب بود، آنجا که پادشاهان مستبد (چون نادرشاه و ناصرالدین شاه) بی‌مهابا فرمان قتل می‌دادند. این نقش، نه برای کسب منفعت، بلکه برای «تعدیل» و «دستگیری» از بندگان بود. عمادالملک نمونه‌ای از آن معدود کسانی است که قدرت را نه برای خود، بلکه برای خدمت به عدالت و مظلومان می‌خواست، و همین است که او را پناهگاه ناامیدان می‌سازد.

نکات کلیدی

  • در اوج ناامیدی، پناه حقیقی در فضایل معنوی یافت می‌شود.
  • نقش وزیران خیرخواه و باطنی در تعدیل قدرت‌های مستبد و حمایت از مظلومان.
  • جایگاه عمادالملک نشان می‌دهد که عارف می‌تواند در دستگاه قدرت حضور یابد، اما نه از روی طمع، بلکه برای خدمت و دستگیری.
  • «غبین» در این بیت فراتر از ضرر مادی است؛ بیانگر اندوه و حسرت عمیق روحی از ناتوانی در برابر سرنوشت محتوم.
  • «پای علم» نمادی از پناهگاه امن و جاودانه در برابر بی‌عدالتی و ستم حاکم.
  • اهمیت بی‌طمعی و پارسایی به عنوان ابزاری برای حفظ استقلال معنوی در محیط قدرت.

Sources: d6-s75 · 01:11:03 d6-s75 · 01:13:17

به زبانِ تو — Deine Sprache · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.