Lesen Buch 6 Die Verurteilung des Propheten Yusuf (Friede sei mit ihm) zu mehreren Jahren Gefängnis, weil er Hilfe von jemand anderem als Gott suchte und sagte: »Erwähne mich bei deinem Herrn«, mit seiner Begründung. Vers 3479

M6:3479 — پاک بنایی که بر سازد حصون / در جهان غیب از گفت و فسون

پاک بنایی که بر سازد حصوندر جهان غیب از گفت و فسون
✦ Diesen Beyt auf Deutsch rendern

M6:3479

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — aus seinen aufgezeichneten Masnawi-Vorlesungen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: پاک بنایی که قلعه‌ها را در جهان غیب، تنها از گفتار و فسون می‌سازد. معنا: این بیت از قدرت آفرینشگری خداوند سخن می‌گوید که عوالم پنهان را با فرمان «باش» و کلام خویش بنا می‌کند. این کلام، در حکم صدای دری است که از مخزن اسرار می‌آید و هر کس آن را به فراخور حال خویش، نشانهٔ گشایش یا بستگی می‌یابد.

شرح

این بیت از ابیات عمیق مثنوی است که مولانا در آن به راز آفرینش و تأثیر کلام بر عالم، و البته بر شنونده می‌پردازد. من بر این باورم که مولانا در اینجا «پاک بنایی» را به ذات باری‌تعالی اشاره می‌کند؛ آن معمار بی‌همتایی که «حصون» (قلعه‌ها، ساختارها و شاید تمام هستی) را در «جهان غیب» می‌آفریند. نکتهٔ کلیدی در این آفرینش، ابزار آن است: «از گفت و فسون». یعنی خداوند تنها با کلام خویش، با فرمان «باش»، جهان‌ها را بنیان می‌نهد. این همان «کُن فیکون» قرآنی است که مولانا آن را در قالبی بدیع بیان می‌کند.

اما مولانا از این هم فراتر می‌رود و «گفت» را به «بانگ در» تشبیه می‌کند که از «قصر راز» می‌آید. گفتار، چه از جانب حق باشد چه از جانب خلق، در حکم صدای دری است که از خزانهٔ اسرار بر ما وارد می‌شود. این بانگ در، خودِ در نیست؛ بلکه تنها نشانهٔ آن است. نکتهٔ ظریف اینجاست که این «بانگ در» می‌تواند برای شنونده‌ای صدای باز شدن دری به بهشت باشد و برای دیگری صدای بسته شدن دری به دوزخ. همان‌طور که از پسر مولانا نقل شده که برخی در موسیقی صدای بسته شدن درهای بهشت را می‌شنوند، اما او صدای باز شدن را. این تفاوت در ادراک، نه در ماهیت صدا، بلکه در حال و اندرون شنونده است.

مولانا این حقیقت را جهانشمول می‌بیند: هر «گفت»، هر کلامی که می‌شنویم، این پتانسیل دوگانه را دارد. یک کلام حکمت‌آمیز، یک «چنگ حکمت خوش‌آواز»، می‌تواند دری از روضهٔ جنت بر ما بگشاید و ما را به حقایق نزدیک‌تر کند. اما «گفتهٔ بَد»، کلام نادرست یا زیان‌بار، دری از سقر (جهنم) را به رویمان باز می‌کند. ما، اغلب، از حقیقت فاصله داریم؛ «بانگ در بشنو چو دوری از درش». یعنی در حال حاضر تنها به شنیدن صدا قادریم، نه دیدن خود در و درک کامل حقیقت پنهان پشت آن. اما خوشا به حال آنانی که «وا شد منظرش»، که چشمشان باز می‌شود و می‌توانند حقیقت را آشکارا مشاهده کنند، نه فقط طنین آن را. این همان دیدِ باطنی است که فراتر از حس و ظواهر می‌رود.

این تمثیل مولانا بسیار شبیه به توصیف پیامبر اسلام از دریافت وحی است که آن را به «صدای جرس» (زنگ) تشبیه می‌کردند. همانطور که حافظ نیز اشاره می‌کند: «اینقدر هست که بانگ جرسی می‌آید». در نهایت، این بیت دعوتی است به ژرف‌نگری و تمیز دادن صدای درهای گشاینده از درهای بَندنده، تا بتوانیم خود را از «جهنم» جهل و غفلت برهانیم و به «بهشت» معرفت و حضور نزدیک سازیم.

نکات کلیدی

  • خداوند جهان غیب را با کلام (کُن فیکون) می‌آفریند؛ «گفت» جوهر خلقت است.
  • هر کلامی همچون صدای دری است که از خزانهٔ اسرار می‌آید، نه خودِ حقیقت.
  • نحوهٔ درک ما از کلام (مانند موسیقی) وابسته به حال و بصیرت درونی ماست؛ صدای واحد می‌تواند گشاینده یا بَندنده باشد.
  • کلام حکمت، دری به بهشت می‌گشاید؛ کلام باطل، دری به دوزخ.
  • ما اغلب از حقیقت دوریم و فقط «بانگ در» را می‌شنویم؛ سعادت از آنِ کسانی است که چشم دلشان باز شود و «در» را ببینند.

Sources: d6-s77 · 43:42 d6-s77 · 44:20 d6-s77 · 45:00 d6-s77 · 46:15 d6-s77 · 47:05

به زبانِ تو — Deine Sprache · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.