Lesen› Buch 6› Die Geschichte jenes Königs, der seinen drei Söhnen riet: »Auf dieser Reise sollt ihr in meinen Reichen an jener Stelle solche Vorkehrungen treffen und an jener Stelle solche Statthalter einsetzen, aber um Allahs willen, geht nicht zu jener Festung und meidet sie.«› Vers 3593

M6:3593 — بیهده نسبت به جان می‌گویمش / نی بنسبت با صنیع محکمش

بیهده نسبت به جان می‌گویمشنی بنسبت با صنیع محکمش
✦ Diesen Beyt auf Deutsch rendern

M6:3593

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — aus seinen aufgezeichneten Masnawi-Vorlesungen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آنچه به جز روح و دم الهی است، از حیثِ نسبت به روح، بیهوده و ناچیز می‌نامم؛ اما از حیثِ نسبت به صنع محکم و بی‌عیب پروردگار، هرگز آن را بیهوده نمی‌دانم. معنا: مولانا در این بیت بر دوگانگی نگاه به هستی تأکید می‌کند: از منظر روحِ در مسیر تعالی، هر آنچه غیر از خودِ روح و منبع الهی آن است، فانی و بی‌فایده می‌نماید؛ اما از منظر آفرینش کامل و بی‌عیب الهی، هیچ جزئی از خلقت بیهوده نیست.

شرح

در این بیت، مولانا به یکی از نکات عمیق وجودشناختی و معرفت‌شناختی خود می‌پردازد که پیوند میان روح، بدن و کل کائنات را روشن می‌سازد. او می‌گوید آنچه که عاریه و موقت است، مانند بدن یا ابزارهای دنیوی، نسبت به جان که حقیقت وجودی ماست و به سرچشمهٔ حیات ابدی متصل است، می‌تواند بیهوده شمرده شود. یعنی از منظر سفر ابدی روح و مقصد نهایی آن، این‌ها صرفاً وسیله‌اند و پایداری ندارند.

اما مولانا در همین سطر دوم فوراً این تلقی را تعدیل می‌کند و می‌گوید: «نی بنسبت با صنیع محکمش». منظور از «صنیع محکمش» آفرینش استوار و بی‌عیب پروردگار است. یعنی ما حق نداریم هیچ جزئی از این عالم را، که از صنع محکم الهی پدید آمده است، بی‌ارج و بی‌بنیاد و بیهوده بدانیم. از منظر خالق، همهٔ اجزا دارای جایگاه و حکمت خاص خود هستند. اینجاست که مولانا از یک نگاه قاطع به سوی یک نگاه جامع‌تر پر می‌کشد.

من این را چنین می‌فهمم که «بیهودگی» اینجا یک مفهوم نسبی است، نه مطلق. همان‌طور که می‌گفتیم بدن نردبانی است در دست روح، مرکبی است برای صعود. روح به کمک همین ابزار است که می‌تواند در این جهان کار کند و به تعالی برسد. اگر این نردبان یا مرکب از روح گرفته شود، سیر و کمالی ممکن نخواهد بود. درست مانند کوهنوردی که تا زمانی که نردبان در اختیار دارد، می‌تواند بالا رود و چون نردبان را از او بگیرند، در همان نقطه که هست متوقف می‌شود. بنابراین، این ابزار تا زمانی که روح در این جهان است، ضروری و محترم است.

بیت پیشین به روشنی می‌گوید «جز نفخت و کان ز وهاب آمده‌ست / روح را باش، آن دگرها بیهده‌ست». یعنی جز نفخ روح الهی که موهبتی است از جانب واهب، همه چیزهای دیگر در قیاس با ابدیت روح، بیهوده می‌نمایند. اما همین «بیهودگی» هم، آن‌چنان که در این بیت روشن می‌شود، مطلق نیست. آن چیزهای «بیهوده» هنوز هم ساختهٔ دست آن «صنیع محکم» هستند و از این حیث ارزشمندند. آنچه عاریه است و باید بازگردانده شود، از منظری بیهوده است؛ اما از منظر حکمت آفرینش، هرگز بیهوده نیست.

نکتهٔ دیگر پیوند این معنا با بحث «چشمه درون خانه» است. مولانا تأکید می‌کند که عارف باید بکوشد خود را به سرچشمهٔ حیات ابدی برساند و از «چشمه‌های بی‌وفا» که همان مددها و عاریه‌های بیرونی هستند، مستغنی شود. اما همین‌جا باید اضافه کنم که مولانا به ما یادآوری می‌کند که همه‌کس را توانِ «چشم در آفتاب دوزیدن» نیست. اکثر مردم باید آفتاب را از پسِ ابرها ببینند. این بدان معناست که در مسیر سلوک، ممکن است هنوز به ابزارهای دنیوی یا واسطه‌ها نیاز باشد؛ این‌ها واسطه‌هایی هستند که نور آن «صنیع محکم» را منعکس می‌کنند تا چشمان ما در آن نور مطلق، آسیب نبیند. پس این «بیهودگی» صرفاً به معنای گذرا و فانی بودن است، نه بی‌ارزش بودن در مقام خودشان.

نکات کلیدی

  • نگاه دوگانه به هستی: از منظر روح (فانی‌بینی) و از منظر خالق (محکم‌بینی).
  • نسبی بودن مفهوم «بیهودگی»؛ آنچه نسبت به ابدیت روح بیهوده است، از منظر صنع الهی بی‌حکمت نیست.
  • بدن و ابزارهای دنیوی به مثابه «نردبان» و «مرکب»ی برای سیر و کمال روح در این جهان.
  • عارف باید به «چشمه درون» برسد، اما «صنع محکم» الهی نیز در جای خود ارزشمند و محترم است.
  • جدایی از آنچه عاریه است، گامی در مسیر تعالی است، نه تنهایی محض.
  • هرچند ultimate goal روح است، اما وسایل نیز حکمت دارند و به خودی خود پست نیستند.

Sources: d6-s79 · 33:24:54 d6-s79 · 35:11:41 d6-s79 · 37:58:28

❋

به زبانِ تو — Deine Sprache · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.