Lesen Buch 6 Die Söhne des Sultans gingen, weil der Mensch begierig ist auf das, was ihm verwehrt ist. »Wir haben unsere Knechtschaft gezeigt, aber deine schlechte Natur verstand es nicht, sie zu kaufen.« Sie missachteten alle Ratschläge und Ermahnungen ihres Vaters und gingen zu jener verbotenen Festung, bis sie in die Grube des Unglücks fielen und ihre tadelnden Seelen zu ihnen sagten: »Ist kein Warner zu euch gekommen?« Sie sagten weinend und reumütig: »Hätten wir nur gehört oder verstanden, wären wir nicht unter den Bewohnern des Höllenfeuers gewesen.« Vers 3723

M6:3723 — صورت خوبان بود عشرت کند / صورت غیبی بود خلوت کند

صورت خوبان بود عشرت کندصورت غیبی بود خلوت کند
✦ Diesen Beyt auf Deutsch rendern

M6:3723

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — aus seinen aufgezeichneten Masnawi-Vorlesungen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: اگر اندیشهٔ زیبایی‌ها و خوبی‌ها در دل بنشیند، انسان به عشرت‌گری و جمع‌نشینی مایل می‌شود. اما اگر اندیشهٔ غیبی و ملکوتی حاکم گردد، به خلوت و انزوا روی می‌آورد. معنا: این بیت بیان می‌کند که انگیزه‌ها و اندیشه‌های درونی انسان، عملکردهای بیرونی او را شکل می‌دهند؛ خواه میل به جمع باشد، خواه گرایش به خلوت.

شرح

این بیت، بی‌هیچ تردیدی، یکی از بهترین مصادیق برای تبیین نسبت میان «بی‌صورت» و «صورت» در هستی انسان است. مولانا در اینجا به وضوح نشان می‌دهد که چگونه یک «اندیشه»، یک «صورت ذهنی»، یا یک «انگیزهٔ درونی»، می‌تواند محرک اعمال بیرونی و رفتار ما باشد. ایشان می‌گوید که اگر اندیشهٔ زیبایی‌ها و خوبی‌های این جهان بر دل آدمی چیره شود و انسان در دل خود «صورت خوبان» را ببیند، بی‌تردید او را به سوی «عشرت» و همنشینی و جشن و سرور می‌کشاند. آدمی با دیدن جلوه‌های نیکو، شادمان می‌شود و در جمع یاران به بزم می‌نشیند.

اما در مقابل، اگر در دل او «صورت غیبی» و اندیشهٔ پیوستن به موجودات ملکوتی و عالمِ فراسوی حس بیدار شود، آنگاه تمام وجودش او را به «خلوت» و انزوا و نشستن در گوشه‌ای برای تفکر و ذکر و مناجات فرا می‌خواند. این صورتِ غیبی چنان نیرومند است که انسان را از هیاهوی جمع دور می‌کند و او را به سکوت و درون‌گرایی وامی‌دارد تا با آن غیبِ حاضر وصال کند.

همین‌جاست که پیوند عمیق این بیت با نظریات فلسفی بزرگی همچون هگل آشکار می‌شود. من سالیان دراز در جوانی شیفتهٔ اندیشهٔ مارکسیسم بودم و در تقابل آن با هگل بسیار اندیشیدم. مارکس، همان‌طور که می‌دانید، هرم فکری هگل را واژگونه کرد. او معتقد بود که عالم ماده و معیشت، یعنی «صورت»‌های بیرونی زندگی، ایده و اندیشهٔ ما، یعنی «بی‌صورت» ما را می‌سازند؛ این‌که ما چگونه فکر کنیم، زادهٔ طبقه و موقعیت اقتصادی ماست. اما هگل، استاد مارکس، دقیقا خلاف این را می‌گفت. او بر این باور بود که «ایده» یا همان «بی‌صورت» (که ما می‌توانیم در تعابیر مولوی آن را اندیشه یا «گایست» بخوانیم) مقدم بر ماده و آفرینندهٔ آن است. جهان ابتدا با ایده، با معنا، با بی‌صورت آغاز می‌شود و این بی‌صورت است که در طول تاریخ، صورت‌های گوناگون تمدن، فرهنگ، هنر، علم و دین را پدید می‌آورد. مولانا در این بیت و ابیات مشابه، آشکارا بر این ایده تأکید می‌کند که «داعی فعل از خیال گونه‌گون» برمی‌خیزد، یعنی انگیزه‌های ما برای عمل از تصورات و اندیشه‌های ذهنی متنوع ما سرچشمه می‌گیرند. کیش‌ها و پیشه‌ها، هر دو، «ظل صورت اندیشه‌ها» هستند؛ یعنی سایه‌ای از اندیشه‌ها و تفکرات درونی ما که به منزلهٔ علت و مقدمه عمل می‌کنند.

پس، صورت خوبان و صورت غیبی، هر دو اندیشه‌ها و ایده‌هایی هستند که پیش از عمل خارجی وجود دارند و آن عمل را تحریک و هدایت می‌کنند. عشرت کردن و خلوت گزیدن، نمودهای بیرونی و عینیِ آن اندیشه‌های بی‌صورت‌اند که به صورت عمل درآمده‌اند. این یک معرفتِ بسیار کلیدی در مثنوی است: جهانِ باصورت از بی‌صورت سرچشمه می‌گیرد و در طول تاریخ شکل می‌پذیرد.

نکات کلیدی

  • اعمال بیرونی انسان، ثمرهٔ اندیشه‌ها و انگیزه‌های درونی اوست.
  • فکر «خوبان» (زیبایی‌ها و نیکی‌های جهان مادی) به عشرت و جمع‌گرایی می‌انجامد.
  • اندیشهٔ «غیبی» (عالم ملکوت و امر متعالی) به خلوت و درون‌گرایی فرا می‌خواند.
  • مولانا در این بیت، مقدم بودن «ایده» و «بی‌صورت» بر «صورت» و عمل را تأیید می‌کند.
  • این بینش با فلسفهٔ هگل هم‌راستاست که ایده را مبدأ هستی و آفرینندهٔ تمدن‌ها می‌داند، نه معیشت مادی.

Sources: d6-s83 · 13:21:00 d6-s83 · 16:29:00 d6-s83 · 18:41:00

به زبانِ تو — Deine Sprache · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.