Lesen Buch 6 Nachdem sie sich lange Zeit im Reich Chinas in der Hauptstadt verborgen gehalten hatten und die Geduld des Ältesten zu Ende war, sagte er: »Ich gehe, Abschied nehme ich. Ich werde mich dem König anbieten, aber ein Schritt wird mich zu meinem Ziel bringen, oder ich werde meinen Kopf dort niederlegen wie das Herz.« Und der Rat seiner Brüder nutzte ihm nichts: »O du, der die Liebenden tadelt, lass die Gruppe, die Allah in die Irre geführt hat, wie willst du sie rechtleiten?« Usw. Vers 4103

M6:4103 — ظن لایغنی من الحق خوانده‌ای / وز چنان برقی ز شرقی مانده‌ای

ظن لایغنی من الحق خوانده‌ایوز چنان برقی ز شرقی مانده‌ای
✦ Diesen Beyt auf Deutsch rendern

M6:4103

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — aus seinen aufgezeichneten Masnawi-Vorlesungen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: تو خود خوانده‌ای که گمان هرگز جای حقیقت را نمی‌گیرد، پس چگونه از چنان فروغی که از مشرق حقیقت می‌تابد، بی‌بهره مانده‌ای؟ معنا: این بیت پرسشی است از مخاطب که چرا با وجود آگاهی به اینکه گمان هرگز جای یقین و حقیقت را نمی‌گیرد، از هدایت و اشراق حقیقی دور مانده است.

شرح

مولانا در این بیت، بی‌تردید، اشاره‌ای مستقیم به کلام وحی دارد: «اِنَّ الظَّنَّ لَا یُغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیْئًا». این آیهٔ قرآنی مبنای محوری تفکر در باب شناخت و یقین است؛ ظن، یعنی گمان و پندار، هرگز نمی‌تواند جای حق، یعنی حقیقت و یقین را بگیرد. این نکته‌ای است که ما آن را خوب خوانده و شنیده‌ایم، اما پرسش مولانا این است که چرا با این آگاهی، همچنان از «چنان برقی ز شرقی» بی‌بهره مانده‌ایم؟

این یک تعارض آشکار است که مولانا خود بارها به آن پرداخته است. از یک سو قرآن می‌گوید ظن کفایت نمی‌کند، اما در جای دیگر دربارهٔ مؤمنان می‌فرماید: «الذین یظنون انهم ملاقوا ربهم»؛ کسانی که گمان دارند پروردگارشان را ملاقات خواهند کرد. این کلمهٔ «ظن» در اینجا چه معنایی دارد؟ من همواره توضیح داده‌ام که این امر حاکی از دشواری رسیدن به یقین مطلق است. یقین، آن گوهر نایاب است که به تعبیر غزالی و فیض کاشانی، کمترین چیزی است که خداوند میان خلایق تقسیم کرده است. برای عموم انسان‌ها، بسیاری از معرفت‌ها در حد ظنون متراکم و احتمالات قوی باقی می‌ماند، و این حد توان عقل بشری است. ما باید از یقین‌های باطل و متوهم حذر کنیم، اما نباید از تلاش برای تقویت گمان و نزدیک شدن به یقین دست برداریم.

بیت حاضر، با اشاره به «برقی ز شرق»، مخاطب را به یاد تمثیل‌های پیشین مولانا می‌اندازد که خواندن نامه در نور برق را، در حالی که خورشید از مشرق طلوع کرده، ساده‌لوحی می‌داند. برق، نوری گذرا و فریبنده است؛ نمی‌توان بر آن اعتماد کرد. مشرق، منبع نور پایدار و یقین‌بخش است؛ نور وحی، اشراق حقیقت، و هدایت پیر و مرشد. کسی که بر گمان و ظن خود تکیه می‌کند، گویی به نور برقی دل‌خوش کرده و از آفتاب شرق (حقیقت و یقین) بازمانده است.

این بازماندن از «برق شرقی»، یعنی محروم ماندن از هدایت و نور یقینی. مولانا بلافاصله در ابیات بعدی، به صراحت دعوت می‌کند: «هی درآ در کشتی ما ای نژند / یا تو آن کشتی بر این کشتی ببند». این «کشتی ما» همان سفینهٔ نجات و راهبری پیر است. من بارها گفته‌ام که پیروی از یک راهبر، اگرچه در نظر برخی «کورکورانه» بیاید، در مقابل سرگردانی و اتکا به یقین‌های سست و فردی، صدها بار ارجح است. مولانا خود می‌فرماید: «کور با رهبر به است تنها یقین / زان یکی ننگ است و صد ننگ است از این». ننگ یک «کوری همراه با رهبر»، از صد ننگ «یقین خودساخته و سرگردانی» کمتر است.

استاد، چه زنده و چه در قالب آثاری چون مثنوی، حکم راهنما و قطب را دارد که در این دریای مواج پندارها، لنگری برای کشتی روح انسان فراهم می‌کند. او به ما کمک می‌کند تا از ظنون متراکم که گاهی به یقین باطل می‌انجامد، بپرهیزیم و در عین حال، در مسیر کسب یقین، حتی به قدر توانمان، گامی مؤثر برداریم. این فراخوانی است به هوشیاری در برابر فریبندگیِ تکیه بر خود، و تسلیم به حکمتی فراتر از عقل تنها.

نکات کلیدی

  • ظن و گمان، هرگز کفایت یقین و حقیقت را نمی‌کند.
  • تکیه بر خود و گمان‌های سست، انسان را از فروغ حقیقت محروم می‌سازد.
  • «شرق» نماد منبع نور وحی، اشراق الهی و هدایت استاد روحانی است.
  • اتکا به نور گذرا (ظن) در برابر خورشید تابان حقیقت، مایهٔ حسرت و سرگردانی است.
  • حتی پیروی به ظاهر کورکورانه از راهبر آگاه، بهتر از اتکا به یقین‌های وهم‌آلود و خودساخته است.
  • این بیت دعوتی است به ترک خودرأیی و ورود به کشتی هدایت پیر و استاد.

Sources: d6-s92 · 11:40:42 d6-s92 · 14:00:54 d6-s92 · 16:14:58 d6-s92 · 18:28:22

به زبانِ تو — Deine Sprache · AI

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.