Lesen› Buch 6› Die Geschichte von Bilal, der in der Hitze des Hedschas aus Liebe zum Propheten ﷺ »Ahad, Ahad« rief, als sein jüdischer Herr ihn aus Fanatismus mit einem Dornenzweig in der Sonne des Hedschas schlug und das Blut aus Bilals Körper quoll. Er schrie »Ahad, Ahad« ohne eigene Absicht, so wie andere Leidende ohne Absicht stöhnen, weil er von der Liebe Gottes erfüllt war und keine Absicht hatte, den Schmerz des Dornenzweigs abzuwehren, so wie die Zauberer Pharaos und Georg und andere, unzählige.› Vers 891

M6:891 — تا که صدیق آن طرف بر می‌گذشت / آن احد گفتن به گوش او برفت

تا که صدیق آن طرف بر می‌گذشتآن احد گفتن به گوش او برفت

M6:891

❋ ❋ ❋

شرحِ سروش — aus seinen aufgezeichneten Masnawi-Vorlesungen

عبدالکریم سروش از درس‌گفتارهای مثنوی ↗

این متن بر پایهٔ سخنرانی‌های ضبط‌شدهٔ دکتر سروش دربارهٔ مثنوی بازنویسی شده است. بازبینی نهایی توسط ایشان انجام نشده.

ترجمه و معنا

ترجمه به فارسی روان: آن هنگام که ابوبکر صدیق از آن مسیر می‌گذشت، بانگ «احد» گفتن بلال به گوشش رسید. معنا: این بیت لحظهٔ آغازین نجات بلال از شکنجه را روایت می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه نام خدا، «احد»، با فطرت ابوبکر عجین بود و او را به سوی بلال کشاند.

شرح

مولانا در این بیت به صحنهٔ کلیدی از داستان بلال حبشی اشاره می‌کند، آنجا که زیر شکنجهٔ مشرکان در مکه، نام «احد» را بر زبان می‌راند. آنچه برای مولانا در این قصه اهمیت اساسی دارد، نه صرفاً مقاومت بلال، بلکه عشقی است که او به پیامبر و پروردگار پیامبر می‌ورزید؛ عشقی که او را در تحمل آن همه درد و رنج بی‌تابی نمی‌داد و همهٔ سختی‌ها را برایش آسان می‌کرد. بلال، در آن گرمای سوزان حجاز، با تعصب خواجه‌اش از بنی‌اسرائیل که خارهای تیز بر تنش می‌کشید، یک‌سره نام «احد» را بی‌هیچ قصد و تصنعی بر زبان می‌آورد، درست مانند ناله‌ای که بی‌اراده از دهان دردمندان دیگر برمی‌آید. قلب او از عشق چنان مالامال بود که هر تلاشی برای دفع درد خار، بی‌معنا و بی‌اثر می‌نمود؛ همانند ساحران فرعون یا جرجیس پیامبر که با جان‌فشانی بی‌مانند خود، پشت به معشوق نکردند.

نقطهٔ عطف این بیت، عبور ابوبکر صدیق و شنیدن همان بانگ «احد» است: «آن احد گفتن به گوش او برفت». مولانا در ادامه می‌فرماید: «چشم او پرآب شد، دل پرعنا / زان احد می‌یافت بوی آشنا». این تعبیر «بوی آشنا» بسیار مهم و کلیدی است. نام «احد» برای ابوبکر نه کلمه‌ای غریبه، که نامی دیرآشنا بود؛ مانند آنکه نام دوستی را بشنود که مدت‌ها از او جدا بوده و اکنون باز نامش به گوش او می‌رسد و او را به وجد می‌آورد. این نام با فطرت او پیوند ناگسستنی داشت و همین آشنایی درونی بود که او را به سمت بلال کشاند.

مولانا در باب فطری بودن دین و کلمات قدسی، همین نظر را دارد. من بارها اشاره کرده‌ام که پیامبران با معجزه یا با استدلال‌های منطقی، سخن خود را در دل‌ها ننشانده‌اند. معجزات «از بهر قهر دشمن است»؛ اما فتح و تسخیر قلوب، از طریق «بوی جنسیت» و آشنایی با فطرت صورت می‌گیرد. سخن پیامبر، دلنشین و آشنا بود. همین که این بانگ برمی‌خاست، دل‌ها مجذوب می‌شدند، بی‌حاجت به معجزه و حتی بی‌حاجت به حجت. همان‌طور که هیچ کودکی از مادرش دلیل نمی‌خواهد که مادر اوست تا شیر او را بنوشد؛ بلکه کودک جذب مهربانی مادر می‌شود و پناهگاهش را در او می‌یابد. این «شیر نبوت» نیز چنین بود: غذای جان، دوای روح، و مایهٔ نشاط برای کسانی که با آن آشنا بودند.

این شیفتگی و شیدایی که در معاصران پیامبران پدید می‌آمد، حاصل همین آشنایی باطنی بود. گویی پیمان «الست» تکرار می‌شد؛ همان روزی که خداوند خود را بر آدمیان عرضه کرد و پرسید «الست بربکم؟» و همه پاسخ دادند «بلا». برخی این «بلا» را فراموش کردند و پیامبران آمدند تا آن را یادآوری کنند. بلال نیز یکی از آن جان‌های آشنا بود که این صدا را از پیامبر شنید و مجذوب شد. این کشش درونی او را تا پایان در کنار پیامبر نگاه داشت و او را از بازگشت در برابر شکنجه‌ها بازداشت؛ چرا که او نام خدا را نه با گوش، بلکه با جان شنیده بود، با جان‌مایه‌ای که از روز ازل با آن نام عجین بود.

نکات کلیدی

  • پذیرش حقیقت الهی ریشه در عشق و فطرت دارد، نه اجبار و استدلال.
  • نام‌های مقدس، با فطرت آدمی عجین‌اند و می‌توانند بوی آشنایی از عهد الست به مشام جان برسانند.
  • درد و رنج، هنگامی که با عشق آمیخته شود، به شهادت و استقامت بدل می‌گردد.
  • شیفتگی و جاذبهٔ درونی، نیرومندترین محرک برای ایمان آوردن و پایداری در راه دین است.
  • پیامبران با «بوی جنسیت» و بیدار کردن فطرت، دل‌ها را تسخیر می‌کردند، نه با معجزاتی که عمدتاً برای سرکوب دشمنان بود.

Sources: d6-s20 · 04:46:39 d6-s20 · 07:13:28 d6-s20 · 08:01:09

❋

به زبانِ تو — Deine Sprache · AI

❋

Discussion — Ask about this beyt — answered from the Masnavi, every verse cited

Your conversation stays on this device unless you share it.

What readers asked

No questions shared yet — yours could be the first.