M2:1744 — دست و پا در حق ما استایش است / در حق پاکی حق آلایش است

يواصل موسى عليه السلام تأنيبه للراعي، موضحًا له الفارق الجوهري بين الخالق والمخلوق. يستخدم هنا مثالًا واضحًا: الجسد وأعضاؤه.

بالنسبة للإنسان، تُعتبر اليد والقدم وسائر الأعضاء من أعظم النعم ودلائل الكمال في الخلقة؛ فهي أدوات الفعل والحركة، وبها يعبِّد الإنسان ربه ويحمده. أما في حق الله سبحانه وتعالى، فإن مجرد تخيُّل أن له يدًا أو قدمًا أو أي صفة من صفات الأجسام هو وصمة ونقص وتلويث لقدسيته وطهارته المطلقة. فالله منزَّه عن الجسد والحدود والمكان، وهو "ليس كمثله شيء".

بهذا البيت، يضع مولانا الرومي على لسان موسى قاعدة أساسية في التنزيه: ما هو كمال في حق المخلوق قد يكون عين النقص في حق الخالق. فعبادة الله تبدأ بمعرفة ما يليق بجلاله وما لا يليق، وتجنب قياس الغائب على الشاهد أو الخالق على المخلوق.

این بیت در ادامه‌ی توبیخ موسی به چوپان آمده است. موسی در حال توضیح این نکته‌ی دقیق عرفانی است که زبان و تصورات ما برای توصیف خداوند محدود و ناکارآمد است. او استدلال می‌کند که مفاهیم و صفاتی که در دنیای انسانی ما ارزش مثبت و کمال محسوب می‌شوند، لزوماً برای ساحت الهی مناسب نیستند.

همان‌طور که در بیت قبل، نام «فاطمه» برای زن مدح و برای مرد توهین است، در این بیت نیز «دست و پا» یا به طور کلی جسمانیت، برای انسان نشانه‌ی کمال خلقت و ابزار بندگی و ستایش است. ما با همین بدن است که عبادت می‌کنیم و در جهان عمل می‌نماییم. اما اگر همین ویژگی را به خداوند که وجودی پاک، مجرد و منزه از هرگونه محدودیت مادی است نسبت دهیم، در واقع به جای ستایش، به ذات او نقص و «آلایش» افزوده‌ایم. این کار مانند آن است که بخواهیم خورشید را با شمعی روشن کنیم.

مولانا با این تمثیل، به چوپان (و خواننده) می‌آموزد که راه شناخت حق، تنزیه او از صفات مخلوقات است. هر آنچه در ذهن ما به عنوان کمال جسمانی می‌گنجد، در برابر کمال مطلق الهی، نوعی آلودگی و محدودیت است.